Тіл, сөз туралы 654
Тіл туралы қазақ мақал-мәтелдері сөздің құдіретін, шешендік пен мәдениетті дәріптейді.
654
Мақал-мәтел
230.9K
Қаралым
353
Орташа
Ең көп оқылған
Өнер алды - қызыл тіл.
Негізгі мағынасы «Өнер алды – қызыл тіл» деген мақал сөз өнерінің, шешен сөйлеудің, ойды анық әрі әсерлі жеткізудің ең…
Сөздің көркі — мақал,
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Ердің көркі - сақал.
Сақалы жоқ көселер - қасабалы тоқал.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің сәні мен ойдың мәні қысқа, ұтқыр айтылған мақал-мәтелде екенін көрсетеді. Яғни, жақсы…
Таң атпайын десе, Күн қоймайды,
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
Өтірікті қуалап, шын қоймайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — таңның атуы мен күннің шығуы адамның қалауына емес, табиғат заңына…
Адамнан адамның несі артық?
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам мен малдың қадірін салыстырып, ең үлкен артықшылықтың аз ғана нәрседе емес, мәнді сөз…
Сөз атасы - құлақ,
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
Су атасы - бұлақ,
Жол атасы - тұяқ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр нәрсенің бастау-бұлағы, түп негізі болатынын айтады. Сөздің бастауында — тыңдай білу…
Сұрыптау:
Абайлап сөзіңді,
Қабырғаның да құлағы бар.
Қабырғаның да құлағы бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөзді ойланып сөйлеу керегін ескертеді. Тура мағынасында, қабырға естімейді дегендей…
Ағаштың жаманы - қисық,
Сөздің жаманы - қырсық.
Сөздің жаманы - қырсық.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тура мағынасында ағаштың түзуі пайдалы, ал қисығы іске жарамайтынын айтады. Астарлы мағынасы…
Адал сөз айнымайды.
Негізгі мағынасы Адал сөз айнымайды дегеніміз — шын айтылған, ниеті таза сөз өз мәнін жоғалтпайды, бұрмаланбайды…
Адам аласынан сөз аласы жаман,
Ой шаласынан сөз шаласы жаман.
Ой шаласынан сөз шаласы жаман.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің адам өміріндегі орнын өте терең көрсетеді. Тура мағынасында, адамның бойындағы міннің…
Адамгершілік белгісі -
иіліп сәлем бергені.
Шын достықтың белгісі -
көп кешікпей келгені.
иіліп сәлем бергені.
Шын достықтың белгісі -
көп кешікпей келгені.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам бойындағы жақсы қасиеттің сыртқы іс-әрекеттен танылатынын айтады. Бірінші жолда иіліп…
Күнде бір мақал
«Тіл, сөз туралы» сияқты мақалдар күн сайын таңғы 09:00-де Telegram-ға келеді
Адам көңілден азады,
Тілден жазады.
Тілден жазады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ішкі көңіл күйі бұзылса, мінезі де, ісі де оңай әлсірейтінін айтады. Тура…
Адам көңілінен азады, тілінен жазады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға ең алдымен өз көңіл-күйі мен тілін тыйып ұстау керегін ескертеді. «Адам көңілінен…
Адам құлақтан азады, көңілден семіреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның мінезі мен рухани қалпы сыртқы сән-салтанатқа емес, ішкі дүниеге байланысты екенін…
Адам құрсақтан арымайды,
Құлақтан ариды.
Құлақтан ариды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: адам құрсақта жатқанда бұзылмайды, ал құлақ арқылы естіген сөзден, көрген…
Адам мен адамды сөзі мен көркі теңейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның шын бағасы тек сыртқы сұлулығымен емес, ең алдымен сөйлеген сөзімен, мінезімен…
Адамнан адамның несі артық?
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Бір-ақ ауыз сөзі артық;
Малдан малдың несі артық?
Бір-ақ асым еті артық.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам мен малдың қадірін салыстырып, ең үлкен артықшылықтың аз ғана нәрседе емес, мәнді сөз…
Адамның жүзіне бақпа, сөзіне бақ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды сыртқы көрінісіне қарап емес, айтқан сөзі мен ішкі ниетіне қарап бағалау керек екенін…
Адамның өзі жетпеген жерге сөзі жетеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің күшін, ойдың алыстығын білдіреді. Адамның өзі бір жерге бара алмаса да, айтқан сөзі…
Аз сөз - алтын, көп сөз - көмір.
Негізгі мағынасы «Аз сөз - алтын, көп сөз - көмір» деген мақал сөзді орнымен, қысқа әрі нұсқа айту керегін білдіреді…
Аз сөйлесең де, саз сөйле.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — көп сөйлемей, сөзді орнымен айту. Астарлы мағынасы — адам әр сөзін…
Айқай әділдіктің белгісі емес.
Негізгі мағынасы Айқайлап сөйлеу әділдікке жетелемейді, керісінше ақиқаттың салмағын төмендетуі мүмкін. Мақалдың тура…
Айқайы көптің айтары жоқ.
Негізгі мағынасы Айқайы көптің айтары жоқ деген мақал көп сөйлеп, даурығып жүрген адамның сөзі салмақсыз болатынын…
Айран сұрай келіп,
Шелегіңді жасырма.
Шелегіңді жасырма.
Негізгі мағынасы Бұл мақал бір нәрсе сұрап келіп, өз мүддеңді жасырып қалма, ниетіңді ашық айт дегенді білдіреді. Тура…
Айта білген сөз маржан,
Қосылмасын сөз арзан.
Қосылмасын сөз арзан.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің қадірін білуді үйретеді. Ойлы, орнымен айтылған сөз — маржан сияқты қымбат, әдемі…
Айтқан ауыз, жылаған көз жаман.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөз бен істің үйлеспеуін, бір нәрсені айтып тұрып, соған қарсы әрекет етуді сынайды. Тура…
Айтпайын десем аузым бар,
Көрмейін десем көзім бар.
Көрмейін десем көзім бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның көргенін, білгенін іште сақтап тұра алмайтынын білдіреді. Тура мағынада адамда ауыз…
Айтпаса, жүректен кетеді,
Тартпаса, білектен кетеді.
Тартпаса, білектен кетеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ішіндегі ой, өкпе, реніш немесе ойға түйген сөз уақытында айтылмаса, жүректе жатып…
Айтпасаң, білмейді,
Ашпасаң, көрмейді.
Ашпасаң, көрмейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бір нәрсені айтпасаң, адам оны білмейді; бір нәрсені ашпасаң, оның…
Айтсам - ұят, айтпасам - қиянат.
Негізгі мағынасы «Айтсам - ұят, айтпасам - қиянат» деген мақал адамды қиын таңдау алдында қалатын сәттерді білдіреді…
Айтсаң, тілің күйеді,
Айтпасаң, дінің күйеді.
Айтпасаң, дінің күйеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды екіұдай күйге түсіретін қиын жағдайды білдіреді. Бір жағынан, шындықты айтсаң, басыңа…
Айтылған сөз - атылған оқ.
Негізгі мағынасы Айтылған сөз қайтып алынбайды, оның салдары да оқтың әсері сияқты тез әрі терең тиеді. Адам бір ауыз…
Айтылмаған сөздің атасы өледі.
Негізгі мағынасы Айтылмаған сөздің атасы өледі деген мақал ойда жүрген, бірақ дер кезінде айтылмаған сөздің қадірі де…
Айтылмаса ән емес.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ән айтылмаса, ол ән болып естілмейді, яғни өнер орындалмайынша…
Айыр құйрық шаяннан,
Айыр тілді адам жаман.
Айыр тілді адам жаман.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға тілін тия білу, орынсыз сөз айтпау керегін ескертеді. Тура мағынасында айыр құйрықты…
Айырылмас көршіңе ауыр сөз айтпа.
Негізгі мағынасы Бұл мақал көршімен тату тұрудың, бір-біріне ауыр сөз айтпай, сыйластық сақтаудың маңызын білдіреді…
Айырылмастай досыңа,
Қайырылмастай сөз айтпа.
Қайырылмастай сөз айтпа.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға сөзді ойланып айту керек екенін ескертеді. Тура мағынасы — айырылмас досыңды…
Ақ дегені - алғыс,
Қара дегені - қарғыс.
Қара дегені - қарғыс.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: біреудің «ақ» деген сөзі де, «қара» деген сөзі де жұртқа өтімді, яғни оның…
Аққу - құстың төресі,
Жалғыз жатып оттамас,
Қас жақсының белгісі,
Қара сөзді жоқтамас.
Жалғыз жатып оттамас,
Қас жақсының белгісі,
Қара сөзді жоқтамас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жақсы адамның, асыл мінезді жанның сипатын айтады. Аққу қалай құстардың ішінде көрікті…
Ақ сөз ащы болады.
Негізгі мағынасы Ақ, яғни шын және тура айтылған сөз кейде тыңдаған адамға ауыр тиюі мүмкін. Себебі шындық көбіне…
«А, Құдай! А, Құдай!» -
Сыйынғанның белгісі.
«Тек!», «Тәйт!», «Шәйт!» —
Бұйырғанның белгісі.
Сыйынғанның белгісі.
«Тек!», «Тәйт!», «Шәйт!» —
Бұйырғанның белгісі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал сөздің өзінен гөрі, адамның ішкі күйі мен мінезін танытады. «А, Құдай!» деп жалбарыну…
Ақшелегі түскендей ақтарылады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал бір нәрсенің бар сырын бүкпей, түгел ашып айтуын білдіреді. Тура мағынасында «ақ шелектің…
Ақыл айтсаң, мақұл айт.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға ақылды сөзді орынсыз емес, дұрыс, дәлелді, ойлы түрде айту керек екенін білдіреді…
Ақылды аузын жауып, ділін ашар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ақылды адам көп сөйлемей, сөзін орнымен ұстайтынын білдіреді. Тура мағынасында — аузы жабық…
Ақылдыға айтқан сөз жөнін табар,
Ақымаққа айтқан сөз далада қалар.
Ақымаққа айтқан сөз далада қалар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ақылды адам айтылған сөздің мәнін түсінеді, оны ой елегінен өткізіп, дұрыс қорытынды жасайды…
Ақылдымен сөйлессең,
Ақылыңа ақыл қосылар.
Ақымақпен сөйлессең,
Өз ақылың тосылар.
Ақылыңа ақыл қосылар.
Ақымақпен сөйлессең,
Өз ақылың тосылар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның кіммен араласқаны оның ойына, мінезіне және танымына әсер ететінін білдіреді. Ақылды…
«Тіл, сөз туралы» мақал-мәтелдерде сөздің күші мен жауапкершілігі, шешендік пен орынды сөйлеу мәдениеті айтылады. Сөз өнері ерекше бағаланған қазақ даналығында тіл адамды биікке де көтеретін, жерге де түсіретін құрал ретінде суреттеледі, сондықтан бұл нақылдар сөзді ойланып, жүйелі әрі әдепті айтуға үйретеді.
«Жүйелі сөз жүйесін табады, Жүйесіз сөз иесін табады» мақалы сөздің реті мен орнымен айтылуының маңызын көрсетеді. «Жақсы сөз сүйіндіреді, Жаман сөз күйіндіреді» сөздің адамға тікелей әсерін айтады. «Ойнап сөйлесең де, ойлап сөйле» әзіл сөздің өзін абайлап айтуға шақырады, ал «Бас кеспек болса да, Тіл кеспек жоқ» шындықты айту еркіндігін дәріптейді.
Бұл мақалдарды ана тілі, Тілдер күні, сөз мәдениеті тақырыбындағы сабақтарда, шешендік сайыстар мен шығармаларда қолдануға болады. Әр мақалдың бетінде тура және астарлы мағынасы түсіндірілген.
«Жүйелі сөз жүйесін табады, Жүйесіз сөз иесін табады» мақалы сөздің реті мен орнымен айтылуының маңызын көрсетеді. «Жақсы сөз сүйіндіреді, Жаман сөз күйіндіреді» сөздің адамға тікелей әсерін айтады. «Ойнап сөйлесең де, ойлап сөйле» әзіл сөздің өзін абайлап айтуға шақырады, ал «Бас кеспек болса да, Тіл кеспек жоқ» шындықты айту еркіндігін дәріптейді.
Бұл мақалдарды ана тілі, Тілдер күні, сөз мәдениеті тақырыбындағы сабақтарда, шешендік сайыстар мен шығармаларда қолдануға болады. Әр мақалдың бетінде тура және астарлы мағынасы түсіндірілген.