Айтсам, тілім күйеді,
Айтпасам, ділім күйеді.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал адам ішіндегі ауыр күйді, екіұдай халді білдіреді. Бір жағынан, шындықты айтса, сөзінің салдары болып, өзі зиян шегуі мүмкін; екінші жағынан, айтпай қалса, жүрегіне жүк түсіп, ар-ожданы қиналады. Яғни, адам кейде ақиқатты айту мен ішкі тыныштығын сақтау арасында қалады. Мақалдың астарында адалдық, жауапкершілік және намыс мәселесі жатыр.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «тілім күйеді» дегені — шындықты айтып, сөз үшін жазалану, ренжу, қысым көру сияқты қиындықтарды бейнелейді. Ал «ділім күйеді» дегені — ішкі жан дүниенің, ар мен ұяттың мазасыздануын білдіреді. Тіл мен діл арқылы халық сыртқы қауіп пен ішкі азапты қатар көрсетіп, адамның моральдық таңдауының ауырлығын айқын суреттеген.
Қазіргі өмірде
Бұл мақал әділетсіздік, шындықты айту қажет болған сәттерде жиі қолданылады. Мысалы, жұмыста бір қызметкер заңсыз әрекетті көріп, оны басшылыққа айтса, әріптестері ренжуі мүмкін; ал үндемесе, ар-ожданы мазалайды. Осындай кезде адам осы мақалға сүйеніп, шындық пен жауапкершіліктің салмағын ойлайды.
Aıtpasam, dilim kúıedi.