Тіріде жанға тыным жоқ,
Қызыл тілде буын жоқ.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы: тірі адамға тыныштық болмайды, ал тілдің, сөздің «буыны» жоқ, яғни ол шектелмей, тоқтаусыз сөйлей береді. Астарлы мағынасы: адам өмірі уайым, іс, жауапкершілік, қарым-қатынасқа толы; ал тіл дұрыс қолданылмаса, адамға да, елге де тыныштық бермей, талай дау мен кикілжіңнің себебі болады. Сондықтан бұл сөз адамды сабырлы болуға, артық сөйлемеуге, ойлап сөйлеуге үндейді.
Образдар мен теңеулер
«Жанға тыным жоқ» деген тіркес тіршілік қамының көптігін, адам баласының үнемі әрекет үстінде жүретінін білдіреді. Ал «қызыл тіл» — шешен тіл, сөйлегіш ауыз деген бейнелі сөз. «Буын жоқ» деуі тілдің сүйегі де, тежегі де жоқ дегендей, оның шапшаң да, тоқтаусыз қозғалатынын меңзейді. Яғни тіл — қуатты құрал, бірақ оны жөнсіз жұмсау қауіпті.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әлеуметтік желіде, жұмыста, отбасында орынсыз сөздің кесірін ескерту үшін айтылады. Мысалы, бір адам ашумен чатқа ауыр сөз жазып жіберсе, кейін сол сөз ұрысқа айналуы мүмкін. Сондай сәтте «Тіріде жанға тыным жоқ, қызыл тілде буын жоқ» деп, сөзге ие болуды еске салады.
Qyzyl tilde býyn joq.