Бас кеспек болса да,
Тіл кеспек жоқ.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал сөз еркіндігін, шындықты айту құқығын дәріптейді. Тура мағынасында адамға зорлық жасалса да, тілін кесе алмайсың деген ой бар. Астарлы мағынасы — адамды пікірінен, ақиқат сөзінен айыру қиын; әділ сөзді айтып, шындықты қорғау керек деген өнеге береді. Кейде бұл сөздің салмағы ауыр: шындықты айту үшін қауіптен қаймықпау, бірақ ойды орнымен жеткізе білу қажет екенін де еске салады.
Образдар мен теңеулер
«Бас кеспек» — ең ауыр жаза, өмірден айыруды білдіретін қатал образ. Ал «тіл кеспек жоқ» дегені — адамның сөйлеу, уәж айту, шындықты жеткізу құқығының символы. Мұнда бас пен тіл қарама-қарсы қойылып, күш пен сөздің арақатынасы көрсетіледі: денеге зорлық жүрсе де, ой мен сөзді толық тоқтату мүмкін емес.
Қазіргі өмірде
Қазіргі заманда бұл мақал әділетсіздікке қарсы тұру, өз пікірін ашық айту, бірақ мәдениетті сақтау жағдайында қолданылады. Мысалы, қызметте біреу заңсыз шешім қабылдаса, ұжымдағы адам қорықпай дәлелмен қарсы шығып, шындықты айтады. Сонда осы мақал оның батылдығын білдіреді.
Til kespek joq.