Көнектей басқа шүмектей тілің жау.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал сөздің орынсыз, шектен тыс, ащы айтылғанын сынайды. Тура мағынада адамның басы үлкен бір ыдысқа, ал тілі ұзын шүмекке теңеліп, сөйлеген сөзі денесінен де, ойынан да артық кетіп тұрғандай бейнеленеді. Астарлы мағынасы — көп сөйлеп, тілімен жұртты ренжітетін, сөзімен дау тудыратын адамды «жау» деп бағалау. Яғни тіл дұрыс қолданылмаса, ол адамға дос емес, қасірет әкелетін құралға айналады.
Образдар мен теңеулер
«Көнектей бас» — көлемді, ауыр, үлкен нәрсенің белгісі. Ал «шүмектей тіл» — созылып, шұбырып, сыртқа төгіліп тұрған нәрсе сияқты, шектен тыс сөзқұмарлықты білдіреді. Мұнда тілдің ұзындығы сөздің көптігін ғана емес, оның шектен шығуын, өтпелілігін де аңғартады. Халық тілді адам мінезінің айнасы ретінде көрсетіп, артық сөздің абырой түсіретінін ескертеді.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал өз пікірін ойланбай айтып, әлеуметтік желіде немесе күнделікті өмірде біреуді орынсыз сөккен адамдарға қатысты қолданылады. Мысалы, жұмыс орнында бір қызметкер әріптесін көптің алдында қатты сынап, оны ренжітсе, басқа біреу: «Көнектей басқа шүмектей тілің жау» деп ескертуі мүмкін. Бұл — сөз мәдениетін сақтап, алдымен ойланып сөйлеу керек деген сабақ береді.