Тіл тиексіз.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
«Тіл тиексіз» деген мақал сөздің тоқтамай, шегіне жетпей кететінін білдіреді. Тура мағынасында тілдің ауыз ішінде тізгінсіз, еркін қимылдайтыны айтылса, астарлы мағынасында адам сөзіне ие бола алмаса, орынсыз сөйлеп, біреуді ренжітіп, өзіне де, өзгеге де зиян келтіруі мүмкін деген ой жатыр. Яғни тіл — өте қуатты құрал, бірақ оны ақылмен, сабырмен басқару керек.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы «тіл» — тек дене мүшесі емес, адамның сөзі, ойды сыртқа шығаратын құралы. «Тиексіз» сөзі мылтықтың тиексіз атылғанындай, тежемсіз, бақылаусыз деген бейнелі мағына береді. Демек, ауыздан шыққан сөзді тежеу жоқ болса, ол оқ сияқты қадалып, жара салуы мүмкін деген халықтық түсінік көрінеді. Бұл жерде сөздің өткірлігі мен жауапкершілігі астасып жатыр.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал әлеуметтік желіде, жұмыста не отбасында орынсыз, ашумен айтылған сөзге байланысты жиі қолданылады. Мысалы, бір адам чатта ойланып сөйлемей, әріптесін көптің алдында ренжітіп қойса, оған «Тіл тиексіз екен» деуге болады. Бұл сөз адамдарды сөйлемес бұрын ойлануға, мәдениетті сөйлеуге шақырады.