Хайуанаттар әлемі туралы 383
Хайуанаттар әлемі туралы қазақ мақал-мәтелдері: жануар мінезі арқылы өмірлік өнеге мен тәрбие айтатын даналық сөздер.
383
Мақал-мәтел
130.7K
Қаралым
341
Орташа
Ең көп оқылған
Жылқы атасы - Қамбар ата,
Сиыр атасы - Зеңгі баба,
Түйе атасы - Ойсылқара,
Қой атасы - Шопан ата,
Ешкі атасы - Шекшек ата.
Сиыр атасы - Зеңгі баба,
Түйе атасы - Ойсылқара,
Қой атасы - Шопан ата,
Ешкі атасы - Шекшек ата.
Негізгі мағынасы Бұл мақал-мәтел қазақтың төрт түлік малды киелі, қадірлі деп таныған дүниетанымын білдіреді. Мұнда әр…
Үйге дәуіт кірсе, құт кіреді.
Негізгі мағынасы «Дәуіт» — сия құятын ыдыс, сия сауыт. Ертеде дәуіт хат танитын, оқыған адамның үйінде ғана болған…
Ат өнері білінбес,
Бәйгеге түсіп жарыспай;
Ер өнері білінбес,
Қоян-қолтық алыспай.
Бәйгеге түсіп жарыспай;
Ер өнері білінбес,
Қоян-қолтық алыспай.
Негізгі мағынасы Аттың жүйрік екені бәйгеге түсіп, жарыспайынша білінбейді; ердің өнері, ерлігі қоян-қолтық алыспайынша…
Ел көркі - мал, өзен көркі - тал.
Негізгі мағынасы Елдің көркі — малы, өзеннің көркі — жағасындағы талы. Көшпелі қазақ үшін мал — байлық, тамақ, киім…
Маң-маң басқан, маң басқан,
Шудаларын шаң басңан,
Төрт аяғын тең басқан -
Түйе деген жануар.
Шудаларын шаң басңан,
Төрт аяғын тең басқан -
Түйе деген жануар.
Негізгі мағынасы Бұл жолдар түйенің баяу, салмақты, өте сабырлы жүрісін сипаттайды. Тура мағынада — түйенің маң-маң…
Сұрыптау:
Адам жылқы мінезді.
Негізгі мағынасы Жылқы — сезімтал, намысшыл, кейде асау, кейде жуас мал: жақсы күтсе, иесін танып, қадірлейді…
Адам көпке, мал шөпке тоқтайды.
Негізгі мағынасы Мал шүйгін шөбі бар жерге тоқтап, жайылып тынышталады, ары қарай қаңғымайды. Адам да көптің шешіміне…
Ажалды киік адырға қашар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: өлімге немесе ажалға жақындаған киік қауіптен қашып, биік адырға қарай…
Ажалды киіктің аяғы тыным таппас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ажал жақындаған киік тыным таппай, дамылсыз жортады. Астарлы мағынасы…
Азу тісі балғадай.
Негізгі мағынасы «Азу тісі балғадай» деген мақал адам не хайуанның тісін балғаның басындай өте ірі, өткір, қатты етіп…
Күнде бір мақал
«Хайуанаттар әлемі туралы» сияқты мақалдар күн сайын таңғы 09:00-де Telegram-ға келеді
Айғырды аладан салсаң,
Атты аладан мінесің.
Айғырды құладан салсаң,
Атты құладан мінесің.
Атты аладан мінесің.
Айғырды құладан салсаң,
Атты құладан мінесің.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — қандай айғырды таңдасаң, соның нәсілінен, түсінен туған ат та сондай…
Ай десе, аузы бар,
Күн десе, көзі бар.
Күн десе, көзі бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал өте сұлу, көркем, мінсіз адамды суреттейді. Тура мағынасында, «ай десе аузы бар, күн десе…
Айлалы түлкі алдырмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал айлакер, қулық-сұмдығы бар түлкіні оңай ұстап алу мүмкін еместігін білдіреді. Астарлы…
Ай мінбей атыңды мақтама,
Жыл тұрмай қатыныңды мақтама.
Жыл тұрмай қатыныңды мақтама.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның бір нәрсенің немесе біреудің шын қадірін асықпай, уақыт өте келе ғана танитынын…
Айырым-айырым жол сүрлеуін түйе білер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ұзақ жолда, шөлді жерлерде немесе көш-қон кезінде жолдың бұрылысы мен…
Ақбөкенді жатыр деме,
Көшпелі елді отыр деме.
Көшпелі елді отыр деме.
Негізгі мағынасы Ақбөкен жатса да, сәл дыбыс шықса, лезде атып тұрып, көз ілеспес жылдамдықпен зытып кетеді. Көшпелі ел…
Аққудың қасында жапалақ жараспас.
Негізгі мағынасы Аққудың қасында жапалақ жараспас деген мақал сыртқы түрі, мінезі, ортасы мен деңгейі үйлеспейтін…
Аққу жүзсе су сұлу.
Негізгі мағынасы Аққу жүрген жердің көркі артады деген ой айтылады. Тура мағынасында аққу су бетімен жүзіп өткенде…
Аққу құсқа оқ тисе,
Қанатын суға тигізбес.
Айтулы ерге оқ тисе,
Қиналғанын білдірмес.
Қанатын суға тигізбес.
Айтулы ерге оқ тисе,
Қиналғанын білдірмес.
Негізгі мағынасы Аққуға оқ тигенде де ол қанатын суға салып сүйретпейді, сымбатын сақтайды деп айтылады. Айтулы ер де…
Ақыл - жас ұланнан,
Жүйрік - тай, құнаннан.
Жүйрік - тай, құнаннан.
Негізгі мағынасы Адамның ақылы жас ұлан кезінде-ақ байқалады, жылқының жүйріктігі тай мен құнан шағында білінеді. Мақал…
Ақылсыз бас аяққа тыным бермейді,
Сәурік айғыр саяққа тыным бермейді.
Сәурік айғыр саяққа тыным бермейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамдағы орынсыз қимыл, ойсыз әрекет тыныштық бермейтінін аңғартады. Ақылсыз кісі не істесе…
Ақын тілді, ат тұяқты келеді.
Негізгі мағынасы Ақын тілді, ат тұяқты болып туады: аттың күші тұяғында болса, ақынның күші — тілінде. Мақал әр жанның…
Ала жылқы жоғалмас.
Негізгі мағынасы «Ала жылқы жоғалмас» деген мақалдың тура мағынасы — түсі ала, көзге бірден түсетін жылқы адасып кетсе…
Алпыс құлан ат болмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — алпыс құланнан бір жүйрік ат шықпайды, яғни жабайы аң қанша көп болса да…
Алысқа қой барады,
Ұзатылған қыз барады.
Ұзатылған қыз барады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал алысқа кететін екі нәрсені — қойды және ұзатылған қызды — қатар қойып, екеуінің де елден…
Алыста жүрсе кісінескен,
Жақында жүрсе тебіскен.
Жақында жүрсе тебіскен.
Негізгі мағынасы Жылқы табиғатында үйірін сағынады: алыста жүрсе, бір-бірін кісінеп іздейді, ал қатар байланса, жем мен…
Аңшы қанша айла білсе,
Аң сонша жол білер.
Аң сонша жол білер.
Негізгі мағынасы Аңшы қанша айла білсе, аң сонша жол білер дейді: аңшының тәсілі көбейген сайын, аң да құтылудың жолын…
Аңшының өлімі ауда,
Сушының өлімі суда.
Сушының өлімі суда.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр адамның өз кәсібіне, жүрген жолына сай тағдыры болатынын аңғартады. Тура мағынасында аңшы…
Арғымаққа оқ тисе,
Жабыдай боп туламас
Қас батырға оқ тисе,
Жамандай боп шуламас.
Жабыдай боп туламас
Қас батырға оқ тисе,
Жамандай боп шуламас.
Негізгі мағынасы Текті жүйрік — арғымаққа оқ тисе, ол жабы аттай тулап, есі шықпайды; нағыз батырға оқ тисе, ол жаман…
Арғын - адыр, қыпшақ - шадыр.
Негізгі мағынасы Арғын — адыр, қыпшақ — шадыр деген қысқа сипаттама: екі рудың мінезін бір-бір сөзбен беру. Шадыр…
Арша - орман анасы.
Негізгі мағынасы Арша — орманда өсетін, табиғатқа көрік беріп қана қоймай, басқа өсімдіктер мен аң-құсқа да қолайлы…
Аспанда Күн жалғыз,
Жерде Ғұн жалғыз.
Жерде Ғұн жалғыз.
Негізгі мағынасы Аспанда Күн біреу ғана, жерде ғұн елі де жалғыз, теңдесі жоқ деп айтылады. Мақал ғұндарды, түркі…
Ат айлығын ойлайды,
Түйе жылдығын ойлайды,
Есек аяғының астын ойлайды.
Түйе жылдығын ойлайды,
Есек аяғының астын ойлайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр түліктің табиғатына сай мінезін көрсетеді. Ат — ұзақ жолды, алдағы қимылды, өзіне лайық…
Атан кетсе, тайлақ бар,
Шомы жерде қалған жоқ.
Шомы жерде қалған жоқ.
Негізгі мағынасы Атан кетсе, тайлақ бар — үлкен жүк түйесі кетсе де, орнына өсіп келе жатқан жас түйе бар; шомы жерде…
Ат аунаған жерде түк қалады.
Негізгі мағынасы «Ат аунаған жерде түк қалады» деген мақалдың тура мағынасы — ат аунаған жерінде оның қыл-қыбыры, ізі…
Ат - биеден, аруана - түйеден.
Негізгі мағынасы Ат биеден туады, аруана түйеден туады деген сөз — әр нәрсенің өз тегіне, табиғатына тартатынын…
Ат биеден, атан түйеден.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жылқының тұқымы бие арқылы, ал түйенің тұқымы інген, яғни ұрғашы мал…
Ат болар құлынның
артқы аяғы талтақ келер.
артқы аяғы талтақ келер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, ер жетіп, нағыз ат болатын құлынның жүріс-тұрысы өзгешелеу, артқы…
Атдорба түбін иіскемей ат тоймайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — аттың жем салынған дорбасының түбіне дейін иіскеп, ішіндегі дәннің бәрін…
Ат жақсысы керуеннен,
Зат жақсысы шеберден.
Зат жақсысы шеберден.
Негізгі мағынасы Аттың жақсысы керуеннен, заттың жақсысы шеберден дейді. Мақал әр жақсы нәрсенің өз көзі барын айтады…
Ат қартайса, ұрыншақ болады,
Ер қартайса, ұмытшақ болады.
Ер қартайса, ұмытшақ болады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал уақыттың адамға да, жануарға да өз әсерін тигізетінін білдіреді. Ат қартайғанда мінезі…
Ат мінбеген ат мінсе,
Шаба-шаба өлтірер.
Тон кимеген тон кисе,
Сілке-сілке бітірер.
Шаба-шаба өлтірер.
Тон кимеген тон кисе,
Сілке-сілке бітірер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: жылқыға да, киімге де еппен қарамасаң, тез тозады. Астарына үңілсек, адам…
Ат өнері білінбес,
Бәйгеге түсіп жарыспай;
Ер өнері білінбес,
Қоян-қолтық алыспай.
Бәйгеге түсіп жарыспай;
Ер өнері білінбес,
Қоян-қолтық алыспай.
Негізгі мағынасы Аттың жүйрік екені бәйгеге түсіп, жарыспайынша білінбейді; ердің өнері, ерлігі қоян-қолтық алыспайынша…
Атпа, достым, ұларды,
Бұзба тобын олардың,
Тау бұлбұлы солардың,
Мен жырына құмармын.
Бұзба тобын олардың,
Тау бұлбұлы солардың,
Мен жырына құмармын.
Негізгі мағынасы Бұл жолдарда ақын табиғаттағы құстарға, әсіресе ұларға қиянат жасамауды өтінеді. Тура мағынасында…
Ат пен ат ақырлас болса,
Меңі жұғады.
Ат пен есек ақырлас болса,
Зеңі жұғады.
Меңі жұғады.
Ат пен есек ақырлас болса,
Зеңі жұғады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір қорада, бір жерде тұрған ат пен ат бір-біріне үйренісіп, тынысы мен…
«Хайуанаттар әлемі туралы» мақал-мәтелдер — қазақтың тұрмыс-тіршілігі мен табиғатқа жақын дүниетанымынан туған нақыл сөздер. Бұл топта жылқы, түйе, қой, қасқыр, түлкі, ит, бүркіт секілді жануарлар бейнесі арқылы адам мінезі, қоғамдағы қатынас, еңбек пен ерлік, сақтық пен айла сияқты ұғымдар астарлы түрде жеткізіледі.
Мұндай мақал-мәтелдер тәрбиелік мәнімен құнды: жақсы қасиетті дәріптеп, жаман әдеттен сақтандырады. Жануарлар әрекеті салыстыру, теңеу ретінде қолданылып, ойды қысқа да нұсқа түйіндеуге көмектеседі. Сондықтан бұл категория оқырманға ұлттық танымды тереңірек түсіндіріп, сөз мәдениетін байытуға бағытталған.
Мұндай мақал-мәтелдер тәрбиелік мәнімен құнды: жақсы қасиетті дәріптеп, жаман әдеттен сақтандырады. Жануарлар әрекеті салыстыру, теңеу ретінде қолданылып, ойды қысқа да нұсқа түйіндеуге көмектеседі. Сондықтан бұл категория оқырманға ұлттық танымды тереңірек түсіндіріп, сөз мәдениетін байытуға бағытталған.