Далада бөрі ұлыса,
Үйдегі иттің іші ашиды.

Негізгі мағынасы

Далада қасқыр ұлыса, үйдегі ит оның дауысын естіп, іші ашиды, жаны ауырады: ит пен бөрі тегі бір, туыс жандар. Мақал туыстық сезімнің шекара білмейтінін айтады: тағдыры екі бөлек, тіпті бір-біріне қарсы жақта жүрсе де, туған туғанына жаны ашиды. Көбіне қиын жағдайдағы туысына іштей бүйрегі бұрып тұратын адам туралы, кейде мысқылмен, қарсы жақтағы өз тектесін жақтап кеткен кісі туралы айтылады.

Образдар мен теңеулер

Бөрі мен ит — бір тектен шыққан, бірақ бір-біріне қарсы жандар: бірі далада еркін, бірақ аш, бірі үйде тоқ, бірақ байлаулы. Қасқырдың ұлуы — қазақ даласында түнгі мұңның, аштық пен суықтың дыбысы. «Іші ашу» — «жаны ашу, аяу, жүрегі ауыру» деген тұрақты тіркес. Дала мен үй, ұлу мен үнсіз іш ашу қарама-қарсы қойылып, туыстық тартылыстың күші көрсетілген.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды туыс, ағайын арасындағы жасырын жанашырлықты көргенде айтады: біреу өзі жақсы жағдайда отырып, қиналған бауырына күйзеліп жүргенде. Мысқыл ретінде — біреу өз жағын емес, қарсы жақтағы өз тектесін, жерлесін жақтап кеткенде. Туысына жаны ашыған адамды кемсіту үшін айту орынсыз, жылы мағынада айтылғаны жарасымды. Мысалы: «Інісі әскерде, бұл үйде ұйықтай алмай жүр. Далада бөрі ұлыса, үйдегі иттің іші ашиды».

Қолданылу жағдаяттары

— Аудандық күрес жарысында бір ауылдан шыққан екі балуан қарсы келіп, жеңілгенін көрген жеңімпаздың көңілі түсіп кетті; жаттықтырушы мақалды айтты.
— Қалада жұмыссыз қалған ағасы туралы естіген ауылдағы інісі түні бойы ұйықтамай, таңертең оған ақша жіберуге асықты.