Қаз шөлде жүрсе де, көзі көлде болар.
«Қаз шөлде жүрсе де, көзі көлде болар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Қаз — су құсы: ол шөлге түссе де, ойы, көзі көлде, суға оралуды аңсайды. Мақал адамның өз ортасына, туған жеріне, жүрегі қалаған ісіне деген сағынышын айтады. Тағдыр басқа жерге айдаса да, жат ортада жүрсе де, адам өз тамырын, үйреншікті мекенін ұмытпайды. Кейде адамның ниеті басқа жақта екенін, бір жерде тұрып, ойы өзге жерде жүргенін аңғартады.
Образдар мен теңеулер
Қаз көлде, суда тіршілік етеді: онда қоректенеді, онда қорғанады. Ұшып келе жатып шөлге қонған қаз үшін ол жер бөтен әрі қауіпті. «Шөл» мен «көл» сөздері дыбыс жағынан үндес, ұйқасы мақалды жатталатын етеді, ал мағынасы қарама-қарсы: сусыз жер мен суы мол жер. «Көзі көлде» тіркесі «көңілі, ойы сонда» деген тұрақты мағынаны береді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды шетте, басқа қалада жүріп, туған жерін сағынған адамға жанашырлықпен айтады. Бір жерде отырып, ойы басқа нәрседе жүрген адамға жеңіл әзіл ретінде де қолданылады. Біреуді «көзі басқада» деп опасыздықпен айыптау үшін қолданса, мақал ауыр реңк алады, оны абайлап айтқан жөн. Мысалы: «Қалада он жыл тұрды, бірақ әр жазда ауылға асығады. Қаз шөлде жүрсе де, көзі көлде болар».
Қолданылу жағдаяттары
— Пойызда келе жатқан ақсақал солтүстіктегі кенішке жұмысқа кеткен ұлының туған өлкесін қалай сағынатынын жолсеріктеріне айтып берді.
— Сабақта терезеден футбол алаңына қарап отырған ұлға мұғалім күліп, мақалды айтты.