Кірекейді өлтірме,
Қонжығы қор болмасын.
«Кірекейді өлтірме, Қонжығы қор болмасын.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бұл мақалдың тура мағынасы — кірекейді өлтірмеу, өйткені оның қонжығы жетім қалып, қор болады. Астарлы мағынасы — әлсізге, жетімге, қорғансызға зиян келтірме, үлкеннің қиянаты кішінің тағдырын бұзады деген ойды білдіреді. Халық мұнда мейірім мен жауапкершілікті қатар қояды: біреуге істеген қатігездік тек өзіне емес, оның артында қалған жанға да ауыр соғады.
Образдар мен теңеулер
Мұндағы кіреке мен қонжық — табиғаттағы ана мен бала байланысының бейнесі. Анасы өлсе, қонжық қор болып, панасыз қалады. Осы образ арқылы қазақ халқы тіршіліктегі әр жан иесінің орны бар екенін, әлсіздің сүйеніші — күшті мен мейірімді адамның қолында екенін меңзейді. Бұл тек аңға емес, жалпы адамға қатысты терең өнеге.
Қазіргі өмірде
Қазіргі кезде бұл мақал жауапсыз әрекеттің салдарын ойлатуда қолданылады. Мысалы, мектепте бір бала әлсіз сыныптасын мазақ етсе, үлкендер оған «Кірекейді өлтірме, қонжығы қор болмасын» деп, біреудің жанын жаралаудың ауыр екенін еске салады. Яғни, ешкімді қор қылмай, қамқор болуға шақырады.
Qonjyǵy qor bolmasyn.