Арық аттың бабын тапсаң - тұлпар,
Күйкентайдың күйін тапсаң - сұңқар.

Негізгі мағынасы

Арық, жүдеу көрінген аттың бабын тауып, дұрыс баптасаң, ол бәйгеде озатын тұлпарға айналады; күйкентайдай кішкене құстың күйін келтірсең, ол сұңқардай аң алады. Мақал әр жанның ішінде жасырын мүмкіндік барын, оны дұрыс күтім, шыдамды тәрбие ашатынын айтады. Сырттай әлсіз көрінген бала, шәкірт, жас маман өз ұстазын, өз «баптаушысын» тапса, күтпеген биікке жетеді.

Образдар мен теңеулер

Баб — жарыс атын күтудің арнайы тәртібі: суыту, жем-шөбін мөлшерлеу, шабу арқылы денесін шыңдау. Атбегілер «бабына келді» деп аттың жарысқа әбден дайын шағын айтқан. Құсбегілікте де «күйін табу» деген ұғым бар: құстың салмағы мен аштығын аңға салуға лайық қалыпқа келтіру. Күйкентай — кішкене жыртқыш құс, сұңқар — асыл қыран. Екі жол параллель: ат пен құс, баб пен күй, тұлпар мен сұңқар.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды ұстаз, жаттықтырушы, ата-ана әлсіз көрінген баланы қолдағанда, «бәрі күтімде» деген сеніммен айтады. Біреу назардан тыс қалған адамды өсіріп шығарғанда, оның еңбегін мақтау ретінде де қолданылады. Мақалды адамды «арық ат» деп кемсіту үшін айту орынсыз. Мысалы: «Бұл баланы бәрі жалқау деді, ұстазы бабын тапты — енді олимпиада жүлдегері».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда жүдеу тайды сатып алған атбегі жыл бойы баптап, күзгі бәйгеде озып келгенде, ақсақалдар мақалды айтысты.
— Сыныптан артта қалып жүрген ұлмен мұғалім жеке айналысып, ол аудандық сайыста жүлделі болғанда, директор мақалды айтты.