Жылан өз бойына қарамай,
Түйе мойнын иір дейді.

Негізгі мағынасы

Жыланның бүкіл денесі ирелең, қисық, ал ол соған қарамай, түйеге «мойның иір» деп мін тағады. Мақал өз кемшілігін көрмей, өзгенің кішкене кемшілігін іздейтін адамды мысқылдайды. Өзі қисық жүрген кісінің өзгені түзу емес деп сынауы әрі күлкілі, әрі әділетсіз. Сынның салмағы сынаушының өзіне де байланысты деген ой да бар: өз ісі түзу емес адамның сөзі құнын жояды.

Образдар мен теңеулер

Түйенің мойны шынында да иір, доғаша иілген, бірақ бұл оның табиғи пішіні, міні емес. Ал жылан денесінің бәрі иректеліп жүреді. Сөйтіп, мақалда екі «қисықтық» қатар қойылған: біреуінікі ішінара, екіншісінікі тұтас. «Өз бойына қарамай» тіркесі екі мәнді: бой — әрі дене, әрі адамның өз басы, өз мінезі. Жорғалап жүрген жыланның бойы биік түйені сынауы өзі-ақ күлкі тудыратын сурет.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал біреу өзінде сол кемшілік бола тұра, өзгені сынағанда айтылады, көбіне мысқылмен, кейде ашық сөгіс ретінде. Отбасында, ауыл арасындағы әңгімеде, сабақта орынды. Шын әділ сынға, өз ісін түзеп алған адамның ескертуіне жауап ретінде айту орынсыз: ол сыннан жалтарудың сылтауы болып шығады. Мысалы: «Өзің кешігіп келесің де, маған ескерту жасайсың ба? Жылан өз бойына қарамай, түйе мойнын иір дейді».

Қолданылу жағдаяттары

— Ас үйде ыдысын жумай кеткен ағасы әпкесін салақ деп сөккенде, анасы мақалды айтып күлді.
— Ауылдағы футбол ойынында өзі доп бермейтін жігіт серіктерін жалғыз ойнайды деп кінәлағанда, жаттықтырушы мақалды есіне салды.