Жандыда балық үлкен,
Жансызда қамыс үлкен.
Мақалдың мағынасы мен түсіндірмесі
Негізгі мағынасы
Бұл мақал салыстырмалы ойға құрылған. Тірі дүниенің ішінде балықтың үлкені көп көрінеді, ал жансыз нәрселердің ішінде қамыс көзге биік, көлемді болып байқалады. Астарлы мағынасы — әр нәрсе өз ортасында, өз өлшемімен бағаланады. Бір ортада үлкен көрінген нәрсе басқа ортада онша маңызды болмауы мүмкін. Сондықтан адам сыртқы көрініске ғана сенбей, шын мәнді терең түсінуге тиіс.
Образдар мен теңеулер
Мақалдағы «жанды» — тірі әлем, яғни қозғалып, өсіп, көбейетін нәрселер; ал «жансыз» — өспейтін, қозғалмайтын заттар. «Балық» су ішінде жүрген тіршілік иесі ретінде көлемі мен салмағымен өлшенеді, «қамыс» болса жағалауда өскен, биік көрінетін өсімдік. Бұл екі образ арқылы халық заттың бағасы мен ерекшелігі ортаға тәуелді екенін аңғартады.
Қазіргі өмірде
Қазір бұл мақал кез келген салыстыруда қолданылады. Мысалы, бір адам ауылда өте ірі кәсіпкер болып көрінуі мүмкін, бірақ үлкен қаладағы мамандар ортасында ол аса ерекшеленбеуі ықтимал. Яғни, адамның не заттың қадірін тек бір ортадағы көрінісімен емес, жалпы орны мен мәнімен бағалау керек.
Jansyzda qamys úlken.