Тозған қазды топтанған қарға жем етер.
«Тозған қазды топтанған қарға жем етер.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ұзақ ұшып, қанаты талып, тозған қаз тобынан қалып қойса, оны жерде топтанған қарғалар жем қылады. Сау қазды қарға оңай ала алмайды, бірақ қаз әлсіресе, қарға көп болса, жеңеді. Мақал әлсіреп, жалғыз қалған мықтыны ұсақ, бірақ көп болып жиналған жандар басынатынын айтады. Бір кезде құрметте болған адам күшінен айырылса, бұрын батпаған ұсақ жандар да тиісе бастайды.
Образдар мен теңеулер
Қаз — қазақ танымында асыл, сымбатты құс, ұзақ жолға шыққан көштің бейнесі. Қарға — арамтамақ, өлексе іздеген құс, бірақ үйіріліп жүреді. «Тозған» мен «топтанған» сөздері бір дыбыстан басталып, қарама-қарсы күйді береді: бірі жалғыз әрі әлсіз, бірі көп болудың арқасында күшейген. «Жем етер» — қазды тамақ қылу, олжаға айналдыру.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды бұрын күшті болған, кейін ауырып, жоқшылыққа ұшырап, қорғансыз қалған адамды жұрт басындағанда, ренжіп айтады. Сақтандыру ретінде де қолданылады: тобыңнан қалма, күшіңді сақта. Ел, ағайын арасындағы бірлік туралы әңгімеде де айтылады. Жәбірленген адамның өзін кінәлау үшін айту орынсыз. Мысалы: «Ауырып қалғанда бәрі есебін алуға келді. Тозған қазды топтанған қарға жем етер».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда шаруа қожалығы күйзеліске ұшырағанда, бұрын бас иіп жүрген ұсақ қарыз берушілер жапатармағай талап қоя бастады; ағасы мақалды айтты.
— Мал бағып жүрген бала көл жағасында жаралы қазды қоршаған қарғаларды қуып жіберді, атасы мақалдың мағынасын түсіндірді.