«Ит ұяласын аңсайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бір ұяда туып, бірге емген күшіктер бөлініп кетсе де, бір-бірін іздейді. Мақал туыстың, бірге өскен жанның бір-біріне тартатынын айтады: адам қайда жүрсе де, бауырын, бір шаңырақтан шыққан жандарын сағынады. Кейде мақалды жеңіл мысқылмен, «тектес тектесін табады» деген мағынада да айтады: біреу өзіне ұқсас ортаға, бұрынғы жолдастарына қайта тартылып кеткенде.
Образдар мен теңеулер
Ұялас — бір ұяда, бір аналықтан бір мезгілде туған төлдер, күшіктер. Адамға ауысқанда бұл сөз «бір туған, бауыр» мағынасын береді. Ит бейнесі таңдалғаны тегін емес: ит — адамға ең жақын жануар, оның иесіне, тобына, ұясына байланған мінезі баршаға таныс. «Аңсау» — сағыныш пен ұмтылыс қатар келетін күшті сөз, ол жай есіне алу емес, ішкі тартылыс.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көбіне туыс, бауырлар арасындағы сағынышты, бір-біріне тартылуды көргенде айтады: алыстан келген туысқа, бір-бірін көп күткен бауырларға. Мысқыл мағынасында бір топтан шыққан адамның қайтадан сол ортаға кеткеніне айтылады. Адамды итке теңегендей естілуі мүмкін, сондықтан оны сыйлы кісіге тікелей айтпай, жақын ортада, жылы әзілмен қолданған абзал. Мысалы: «Келген бойда ағаларын іздеп кетті, ит ұяласын аңсайды деген осы».
Қолданылу жағдаяттары
— Жазғы демалыста қаладан ауылға келген үш бауыр бір-бірінен ажырамай жүргенде, әжесі мақалды күліп айтты.
— Ауылда жаңа иеге берілген күшік бірнеше рет бұрынғы үйге, бауырларына қашып келгенде, бала себебін әкесінен сұрады.