«Жарамсақтанған ит жатқанша таяқ жейді.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Иесінің аяғына оралып, жалпақтап, құйрығын бұлғап жүрген ит жатып тынышталғанша таяқ жей береді: көзге түсіп, жолға кедергі болған жан бірінші соққы алады. Мақал жағымпаздықтың ақыры құрмет емес, қорлық екенін айтады. Біреуге жағынамын деп өз қадірін түсірген, орынсыз жалпақтаған адам ақыры сол адамнан жәбір көреді. Өз орнын білетін, тыныш жүрген кісінің абыройы биік.
Образдар мен теңеулер
Жарамсақтану — біреуге жағыну, жалбақтап, көңілін табуға тырысу. Ауылдағы ит бейнесі бәріне таныс: ет асып жатқан әйелдің аяғына оралған ит күректің, таяқтың астында қалады. «Жатқанша» сөзі суреттің кілті: ит жатып алғанша, яғни өз орнына барып тынышталғанша таяқ жей береді. Мақал жағымпаз адамның мінезін иттің қылығымен беріп, оны ашық әжуалайды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреудің бастыққа, байға, күштіге жағынып, ақыры сол адамнан сөз естігенін көргенде, мысқылмен айтады. Сақтандыру ретінде де қолданылады: «артық жалпақтама, қадіріңді кетіресің». Шынайы ізет, сыпайылық көрсеткен адамға айту орынсыз: сыпайылық пен жағымпаздық бір емес. Мысалы: «Күні бойы ағаның қасында жүгірді, ақыры ұрыс естіді. Жарамсақтанған ит жатқанша таяқ жейді».
Қолданылу жағдаяттары
— Тойда құрметті қонақтың қасынан шықпай, тостын қайта-қайта айтқан жігіт ақыры сол қонақтан ескерту алғанда, көршісі мақалды күбірледі.
— Ас үйде ет асып жатқан анасының аяғына оралған күшікті ұлы итеріп жібергенде, әжесі мақалдың қайдан шыққанын түсіндірді.