Тәрбие туралы 1151
Тәрбие туралы қазақ мақал-мәтелдері – адамгершілік, инабат, еңбек пен өнегені дәріптейтін даналық сөздер.
1151
Мақал-мәтел
419.2K
Қаралым
364
Орташа
Ең көп оқылған
Өсер елдің баласы,
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Негізгі мағынасы Өркендеп келе жатқан елдің жастары бірін-бірі «батыр» деп көтермелейді, бір-бірінің ерлігі мен…
Талапты бала талпынған құстай,
Құмары қанбас биікке ұшпай.
Құмары қанбас биікке ұшпай.
Негізгі мағынасы Талабы бар бала ұяда қанатын қағып, ұшуға ұмтылған балапан құсқа ұқсайды. Ондай баланың құмары биікке…
Ата - асқар тау,
Ана - бауырындағы бұлақ,
Бала - жағасындағы құрақ.
Ана - бауырындағы бұлақ,
Бала - жағасындағы құрақ.
Негізгі мағынасы Мақал отбасын бір тұтас табиғат көрінісі ретінде суреттейді: әке — биік, асқар тау, ана — сол таудың…
Балаң жақсы болса,
Жердің үсті жақсы.
Балаң жаман болса,
Жердің асты жақсы.
Жердің үсті жақсы.
Балаң жаман болса,
Жердің асты жақсы.
Негізгі мағынасы Балаң жақсы болса, жер үстінде тірі жүрген өмірің жақсы: қуаныш та, абырой да, сүйеніш те бар. Балаң…
Атадан - өсиет, анадан - қасиет.
Негізгі мағынасы Баланың ата-анадан алатын мұрасы екі түрлі: әкеден — өсиет, яғни ақыл, кеңес, өмірлік бағыт; анадан…
Сұрыптау:
Абада мал қалса, қатын қарар,
Ниеті бар болса, жанын салар.
Ниеті бар болса, жанын салар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: үйде мал қалса, оны әйел қарайды, ал ниеті түзу, жауапкершілігі бар адам…
Абыройды ақ отау жапты.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасында «ақ отау» — жаңа түскен келіннің шаңырағы, яғни отбасының жаңа бейнесі…
Абысын ағарып алдымда жүрмесін,
Қарайып артымда қалмасын.
Қарайып артымда қалмасын.
Негізгі мағынасы Бұл мақал абысын-ажын, жақын әйелдер арасындағы қарым-қатынаста біреудің алдына түсіп, өзін асыра…
Аға адасса, іні із кесер.
Негізгі мағынасы Үлкен бауыр жолдан адасса, кішісі оның ізіне түсіп, іздеп табады. Мақалдың өзегі — ағайындылардың…
Ағаға қарап іні өсер.
Негізгі мағынасы Кіші бауыр ағасына қарап өседі: оның жүрісін, сөзін, ісін көріп, соны қайталайды. Мақал үлгі туралы…
Күнде бір мақал
«Тәрбие туралы» сияқты мақалдар күн сайын таңғы 09:00-де Telegram-ға келеді
Ағаға ықылас - іні парызы.
Негізгі мағынасы Ағаға ықылас білдіру, оны сыйлап, көңілін табу — інінің міндеті. Мақал мұны жай әдеп емес, «парыз»…
Ағадан қалғанды іні киіп өседі,
Ападан қалғанды сіңлі киіп өседі,
Көрмегендерін ойына түйіп өседі.
Ападан қалғанды сіңлі киіп өседі,
Көрмегендерін ойына түйіп өседі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ағайынның, әсіресе аға мен апаның тәрбиесі мен үлгісі кейінгі іні-қарындасқа мұра болып…
Ағайынға қарап мал өсер,
Қарағайға қарап тал өсер.
Қарағайға қарап тал өсер.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — мал да, тал да өзіне лайық ортада өсіп-өнеді. Астарлы мағынасы — адам да…
Ағайын мен жекжат арасын,
Майына мінген ат айырады
Немесе оқымаған бата айырады.
Майына мінген ат айырады
Немесе оқымаған бата айырады.
Негізгі мағынасы Ағайын мен жекжаттың арасын кейде түкке тұрмайтын нәрсе бұзады. Біреу туысының семіз атын сұрап мініп…
Ағайынның көңілі сәл нәрседен қалады.
Негізгі мағынасы Ағайынның көңілі нәзік: тойға шақырмай қалу, сәлемді салғырт беру, табаққа тиісті мүшені салмау сияқты…
Ағасына қарай інісі,
Апасына қарай сіңлісі.
Апасына қарай сіңлісі.
Негізгі мағынасы Іні ағасына, сіңлі апасына тартады: кіші бала үйдегі өзінен үлкен бауырының мінезін, жүріс-тұрысын…
Аға ұрар болар, іні тұрар болар.
Негізгі мағынасы Үлкен бауыр ұрса да, кішісі тұра береді: қол көтермейді, қашпайды, қарсы жауап бермейді. Мақал үлкен…
Ағаш бір жерде өседі.
Негізгі мағынасы «Ағаш бір жерде өседі» деген мақал адамға өз орнын, өз топырағын, өз ортасын қадірлеуді меңзейді. Ағаш…
Ағаш қисығын тез түзетер,
Адам қисығын көр түзетер.
Адам қисығын көр түзетер.
Негізгі мағынасы Қисық ағашты шебер тезге салып түзетеді, ал адамның мінезіндегі қисықты, яғни қыңырлықты, жаман әдетті…
Ағаш тамырынан су ішер.
Негізгі мағынасы «Ағаш тамырынан су ішер» деген мақал адамның, қауымның немесе істің берік негізге сүйену керектігін…
Ағаштан ағаш рең алады.
Негізгі мағынасы Ағаштан ағаш рең алады деген мақалдың тура мағынасы — бір ағаштың түсі, күйі, өсу қалпы өзге ағашқа…
Ағаштан ағаш сәнін алады,
Адамнан адам тәлім алады.
Адамнан адам тәлім алады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам баласының бір-бірінен үйреніп, үлгі алып өсетінін білдіреді. Тура мағынада бір ағаштың…
Адал бала - ырысың,
Арам бала құрысын.
Арам бала құрысын.
Негізгі мағынасы Адал, ар-ұятты бала — ата-ананың ырысы: ол берекенің, абыройдың көзі. Арам бала, яғни ұрлыққа…
Адал еңбек аздырмас,
Сұмдық бойды жаздырмас.
Сұмдық бойды жаздырмас.
Негізгі мағынасы Адал еңбек адамды төмендетпейді, қайта өсіреді, абыройын арттырады. Ал сұмдық, қулық-сұмдық, арам жол…
Адам баладан өседі,
Сиыр танадан өседі.
Сиыр танадан өседі.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам да, мал да кішкентайынан өсіп-өнетінін білдіреді. Тура мағынасында, бала қалай ержетіп…
Адам болар бала алысқа қарайды.
Негізгі мағынасы Болашағы бар бала бүгінгі күнмен шектелмей, алысқа, ертеңге қарайды: арман құрады, мақсат қояды…
Адамды алдау - арыңның алдында күнә,
Ағаны алдау - ананың алдында күнә.
Ағаны алдау - ананың алдында күнә.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды алдаудың да, ағайын ішіндегі үлкенді алдаудың да ауыр күнә екенін ескертеді. Тура…
Адам жаманнан жиренбей,
Жақсыны үйренбейді.
Жақсыны үйренбейді.
Негізгі мағынасы Жаман іс, жаман мінез адамның өз көзіне жиіркенішті көрінбейінше, ол жақсыға шын ұмтылмайды. Біреудің…
Адам құрсақтан арымайды,
Құлақтан ариды.
Құлақтан ариды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: адам құрсақта жатқанда бұзылмайды, ал құлақ арқылы естіген сөзден, көрген…
Адамның екінші табиғаты - әдет.
Негізгі мағынасы Әдет — күн сайын қайталана беретін іс-қимыл. Ол алғашында адамның өз еркімен басталады, ал бара-бара…
Адамның жүрген жері - абат.
Негізгі мағынасы Адам қоныстанған жер көркейеді: тың далада үй бой көтеріп, бау-бақша өседі, құдық қазылып, жол…
Адамның жүрген жері - гүлстан.
Негізгі мағынасы Гүлстан — гүлге толы бақ. Мақал адам қолы тиген, адам тұрған жердің гүл бағындай көркейетінін айтады…
Адамның құлқы түзелмей,
Құлпы түзелмейді.
Құлпы түзелмейді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның сыртқы көрінісі мен ішкі мінезі тығыз байланысты екенін айтады. «Құлқы» — адамның…
Адамның үш қасиеті:
қайтпас қайрат,
нұрлы ақыл,
жылы жүрек .
қайтпас қайрат,
нұрлы ақыл,
жылы жүрек .
Негізгі мағынасы Мақал адамды адам ететін үш қасиетті атайды. Қайтпас қайрат — қиындықта шегінбейтін жігер, ерік-күш…
Адамның ұяты бетінде,
Адамгершілігі ниетінде.
Адамгершілігі ниетінде.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның шын болмысы сыртқы көрінісінен ғана емес, ішкі дүниесінен танылатынын айтады. «Ұяты…
Адам санасын ар түзейді.
Негізгі мағынасы Адамның сана-сезімі, ой-өрісі дұрыс болса, оның мінезі де, іс-әрекеті де түзеледі. Яғни адамды жақсы…
Адам - тастай берік, гүлдей - нәзік.
Негізгі мағынасы Бір адамның бойында екі түрлі қасиет қатар жүреді. Ол тастай берік: ауыр еңбекке, аштыққа, қайғыға…
Адам туа жаман емес, жүре жаман.
Негізгі мағынасы Ешкім жаман болып тумайды, жаман әдет пен мінез адамға өмір жолында, жүре келе жұғады. Нәресте таза…
Адамына қарай сәлемі.
Негізгі мағынасы Әр адамға оның жасына, орнына, мінезіне сай сәлем беріледі. Үлкенге иіліп, қолын алып, ізетпен…
Азаматын көр де, ауылын таны.
Негізгі мағынасы Бір жігітті көріп, оның әдебіне, сөйлеген сөзіне, ісіне қарап, ол өскен ауылдың қандай екенін…
Айғырды неден салсаң,
Атты содан аларсың.
Атты содан аларсың.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — айғырды қандай тұқымнан, қандай текке салсаң, одан туған ат та соның…
Айдабол, ас ішкенде пайда бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды орынсыз қарап отырмай, отырған жерінде де пайдасын тигізуге шақырады. Тура…
Айдан ұл, Күннен қыз тудырады.
Негізгі мағынасы Мақал ұл-қызды аспандағы ең жарық екі шырақпен, аймен және күнмен теңейді: ұл айдай, қыз күндей нұрлы…
Айдың ізін ай басар,
Аттың ізін тай басар.
Аттың ізін тай басар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: айдың жүрген ізіне ай ғана жетеді, аттың ізіне тай ғана ілесе алады…
Айлас қатын мұңдас.
Негізгі мағынасы Мақалдағы «айлас» сөзі «құрдас», «сырлас» сөздері сияқты жасалған: бір айда босанған немесе аяғы ауыр…
«Тәрбие туралы» мақал-мәтелдерде бала тәрбиесі, әдеп пен ұят, ұқыптылық, үлкен-кішімен қарым-қатынас туралы халық түйген ой жинақталған. Бұл нақылдар адамның мінезі мен болмысы жастан қалыптасатынын, ал оның ішкі тазалығы сырт келбетінен маңызды екенін еске салады.
«Әрлі болғанша, арлы бол» мақалы сырт сұлулықтан гөрі ар-ұяттың қымбат екенін айтады. «Жеті атасын білмеген - жетесіз» ата-тегін білуді тәрбиенің бір белгісі деп санайды. «Ұлға отыз үйден тыйым, Қызға қырық үйден тыйым» бала тәрбиесінің жауапты іс екенін көрсетеді, ал «Тойға барсаң, тойып бар, Жамандығыңды қойып бар» көпшілік ортада өзіңді әдепті ұстауға үйретеді.
Бұл мақалдарды тәрбие сағатында, әдеп пен адамгершілік тақырыбындағы сабақтар мен шығармаларда, ата-аналар жиналысында қолдануға болады. Әр мақалдың бетінде тура және астарлы мағынасы түсіндірілген.
«Әрлі болғанша, арлы бол» мақалы сырт сұлулықтан гөрі ар-ұяттың қымбат екенін айтады. «Жеті атасын білмеген - жетесіз» ата-тегін білуді тәрбиенің бір белгісі деп санайды. «Ұлға отыз үйден тыйым, Қызға қырық үйден тыйым» бала тәрбиесінің жауапты іс екенін көрсетеді, ал «Тойға барсаң, тойып бар, Жамандығыңды қойып бар» көпшілік ортада өзіңді әдепті ұстауға үйретеді.
Бұл мақалдарды тәрбие сағатында, әдеп пен адамгершілік тақырыбындағы сабақтар мен шығармаларда, ата-аналар жиналысында қолдануға болады. Әр мақалдың бетінде тура және астарлы мағынасы түсіндірілген.