«Азаматын көр де, ауылын таны.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Бір жігітті көріп, оның әдебіне, сөйлеген сөзіне, ісіне қарап, ол өскен ауылдың қандай екенін шамалауға болады. Адамды тәрбиелейтін — ортасы: ауылдың үлкендері не айтып, не істесе, бала соны көріп өседі. Жат жерде жүрген жігіт өзін ғана емес, бүкіл ауылын танытады: жақсы мінез көрсетсе, ауылына абырой, жаман қылық көрсетсе, ауылына сын. Мақал бір жағынан адамды ортасымен байланыстыра бағалауды, екінші жағынан әр адамның туған жері алдындағы жауапкершілігін еске салады.
Образдар мен теңеулер
Ауыл — қазақ үшін жай мекен емес, бірге көшіп-қонатын туыстар мен көршілердің тұтас қауымы. Бала сол қауымның көз алдында өседі, оны әкесі ғана емес, бүкіл ауыл тәрбиелейді. «Азамат» сөзі мұнда жасы толып, ел ісіне араласқан ер адамды білдіреді. Мақал екі етістікке құрылған: «көр» мен «таны». Көру — бір адамды бақылау, ал тану — сол бақылаудан бүтін бір қауым туралы қорытынды шығару. Бөліктен бүтінді тану — халық даналығындағы жиі тәсіл.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды көбіне мақтау ретінде айтады: қонақ жігіттің сыпайылығына сүйсінген үлкен кісі оның ауылына алғыс айтқандай болады. Кейде жастарға ескерту ретінде де қолданылады: сыртта жүргенде сен арқылы ауылыңды, отбасыңды бағалайды деген ой. Бір адамның жалғыз қателігі үшін тұтас ауылды, тұтас халықты кінәлау үшін айту орынсыз. Мысалы: «Бала тым әдепті екен, азаматын көр де, ауылын таны, үлкендері жақсы тәрбиелеген ғой».
Қолданылу жағдаяттары
— Тойда бір жігіт үлкендерге орын беріп, шай құйып жүр. Ақсақал оның қай ауылдан екенін сұрап, «азаматын көр де, ауылын таны» деп риза болады.
— Ауылдан қалаға оқуға аттанған ұлына әкесі: «Сен енді біздің ауылдың атынан жүресің, ұят болмасын» деп тапсырады.
— Ауылдан келген балуан жарыста жеңілсе де, қарсыласының қолын алып, жеңісімен құттықтайды. Көрермендер оның ауылын құрметпен еске алады.