«Аға адасса, іні із кесер.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Үлкен бауыр жолдан адасса, кішісі оның ізіне түсіп, іздеп табады. Мақалдың өзегі — ағайындылардың бірін-бірі тастамауы: үлкен де қателеседі, адасады, сонда жасы кіші оны іздеп шығады. Ауыспалы мағынасы да анық: аға өмірде теріс жолға түссе, қате шешім қабылдаса, іні оны жалғыз қалдырмай, дұрыс жолға қайтаруға тырысады. Мақалда үлкенді үнемі мінсіз деп санамау, оның қатесін жасырмай, бірақ сүйемелдеп түзеу ойы бар.
Образдар мен теңеулер
«Із кесу» — дала тұрмысының сөзі: жоғалған мал мен адамды ізіне қарап табу. Ізшілер жерге түскен таңбадан аттың, түйенің, адамның қай жаққа кеткенін, қашан өткенін білген. Адасу — далада жиі болатын жай: боранда, түнде, бейтаныс жерде. Мақал «адасса — кесер» деген шартты құрылыспен жасалған: бір жағдай болса, екіншісі міндетті түрде соңынан келеді. Бұл бейне ағайынның бір-біріне жауапкершілігін нақты, көзге көрінетін етіп береді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Ағайынның бір-біріне көмегін мақтағанда немесе ініге ағасын қиын сәтте тастамауды тапсырғанда айтылады. Реңкі — ризашылық, кейде ескерту. Ағаны мазақтау үшін, «ағаң адасқақ» деп кекету мағынасында айту орынсыз. Мысалы: «Ағаң қарызға батып жүр, іздеп бар, жағдайын біл — аға адасса, іні із кесер».
Қолданылу жағдаяттары
— Боранда ағасы қыстауға жете алмай қалғанда, інісі шам алып, шананың ізімен тауып, үйге алып қайтты.
— Ағасы жаман жолдасқа еріп, ішімдікке салынғанда, інісі оны тастамай, ауылдың ақсақалдарымен бірге райынан қайтарды.