Адамның екінші табиғаты - әдет.

Негізгі мағынасы

Әдет — күн сайын қайталана беретін іс-қимыл. Ол алғашында адамның өз еркімен басталады, ал бара-бара бойға сіңіп, туа біткен мінездей болып кетеді: адам оны ойланбай-ақ істейді. Мақал осыны айтады: туғаннан келген табиғаттың қасында адамның екінші табиғаты бар, ол — қалыптасқан әдеті. Ерте тұру, ұқыптылық, кітап оқу сияқты жақсы әдет те, кешігу, сөз қайтару сияқты жаман әдет те дәл осылай орнығады. Әдетті өзгерту мінезді өзгертумен бірдей қиын, ал жақсы әдетті жастан қалыптастырған адам өміріне берік негіз қалайды.

Образдар мен теңеулер

Мақалда ешбір теңеу, жан-жануар не зат жоқ: бар болғаны екі ұғым — «табиғат» пен «әдет» — қатар қойылған. «Табиғат» мұнда адамның жаратылысы, туа біткен болмысы дегенді білдіреді. «Екінші» деген сөз әдеттің туа берілмейтінін, кейін пайда болатынын, бірақ күші жағынан біріншіден кем түспейтінін көрсетеді. Мақал анықтама түрінде құрылған: негізгі сөз соңында, сызықшадан кейін тұр, сондықтан «әдет» сөзіне ерекше салмақ түседі. Малшы тәжірибесінде де осы ой бар: асау тайды күн сайын ерттеп, мініп жүрсе, ол бара-бара жуасып, жүрісі өзгереді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды көбіне ата-ана, мұғалім немесе жаттықтырушы ақыл айтқанда қолданады: жаман әдеттен ертерек арылуға, жақсы әдетті күнделікті қайталауға шақырады. Кейде адам өзін ақтау үшін де айтады: «не істейін, әдет қой». Ескерту ретінде жұмсақ, сабырлы үнмен айтылғаны жөн; адамды кемсіту үшін айту орынсыз. Мысалы: «Таңертең бес минут жаттығу жасауды күнде қайтала, бір айдан кейін өзің-ақ оянасың — адамның екінші табиғаты әдет қой».

Қолданылу жағдаяттары

— Әжесі немересінің тамақ ішер алдында қол жумайтынын көріп, күнде еске салып жүреді: бір айдан соң бала өзі-ақ жуынатын болады.
— Жаттықтырушы жас күрескерге: «Дұрыс тұрысты мың рет қайтала, жарыста ойланып жатпайсың, денең өзі біледі», — дейді.
— Көршісі темекі тастаймын деп бірнеше рет қайта бастады; ақсақал оған: «Әдет оңай кетпейді, бірте-бірте таста», — деп кеңес береді.