Аға ұрар болар, іні тұрар болар.
«Аға ұрар болар, іні тұрар болар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Үлкен бауыр ұрса да, кішісі тұра береді: қол көтермейді, қашпайды, қарсы жауап бермейді. Мақал үлкен мен кішінің арасындағы көнбістің ескі ережесін айтады. Ертедегі отбасында ағаның інісін жазалауға құқы бар деп саналған, ал кішінің оған қарсы қол көтеруі ұят еді. Бүгінгі түсінікте «ұру» сөзін ұрысу, сөгу деп кеңірек ұғамыз: аға қатты сөйлесе де, іні төзіп, сабыр сақтайды. Мақал ағаның ұруын құптамайды, тек кішінің әдебін көрсетеді: үлкенге қарсы шығу — ағайын арасындағы ең ауыр ұят.
Образдар мен теңеулер
Мақал бірдей құрылымды екі бөліктен тұрады: «ұрар болар — тұрар болар». «Болар» сөзінің қайталануы кейде болатын жайды білдіреді: аға ұратын кезі болады, ініге тұратын кез болады. «Ұрар» мен «тұрар» бір дыбыспен ажырайды, бұл ойнақы үйлесім мақалды есте қалдырады. «Тұру» мұнда тек орнында қалу емес, төзу, шыдау мағынасында. Бейнеде әрекет пен төзім қатар тұр: бірі қозғалады, бірі қозғалмайды.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Ағасынан сөз естіп, ренжіп жүрген ініге сабыр айту үшін айтылады, көбіне жартылай әзілмен. Бүгін мақалды тура мағынада, ұрып-соғуды ақтау үшін қолдануға болмайды: отбасындағы зорлықты жасыру үшін айту орынсыз. Мысалы: «Ағаң ұрысса да, ренжіме, сенің жақсылығыңды ойлайды; аға ұрар болар, іні тұрар болар».
Қолданылу жағдаяттары
— Ағасы інісін түнде кеш келгені үшін қатты сөкті; іні үндемей тыңдап, ертеңінде кешірім сұрады.
— Ауылда әжесі немерелерінің төбелесін тыйып, кішісіне ағасына қарсы қол көтермеуді ескертті.