Адамның үш қасиеті:
қайтпас қайрат,
нұрлы ақыл,
жылы жүрек .

Негізгі мағынасы

Мақал адамды адам ететін үш қасиетті атайды. Қайтпас қайрат — қиындықта шегінбейтін жігер, ерік-күш. Нұрлы ақыл — жарық, таза, дұрыс ойлайтын парасат. Жылы жүрек — мейірім, жанашырлық, адамды сүю. Үшеуі бірге болғанда ғана адам толық болады: ақылсыз қайрат — соқыр күш, жүрексіз ақыл — суық есеп, қайратсыз жүрек — дәрменсіз аяушылық. Бұл ой Абайдың он жетінші қара сөзіндегі қайрат, ақыл, жүрек таласымен үндес: онда ғылым үшеуін бірге ұстауды кеңес етеді.

Образдар мен теңеулер

Әр қасиетке лайық сын есім таңдалған. Қайрат «қайтпас», яғни алған бетінен бұрылмайтын, артқа шегінбейтін. Ақыл «нұрлы» — жарық береді, қараңғыда жол көрсетеді. Жүрек «жылы» — суықта жылытады, адамды жақын тартады. Сонымен бір-бір сөз арқылы күш, жарық, жылу деген үш бейне шығады. Мақал санамалап айту тәсілімен құрылған: алдымен «үш қасиеті» деп жалпы айтылып, сосын әрқайсысы жеке жолға шығарылады, сондықтан жатқа оңай қалады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақал тәрбие әңгімесінде, ұстаздың шәкіртке, ата-ананың балаға ақылында жиі айтылады. Адамды мақтағанда да келеді: «осы үшеуі бойында түгел». Сабақта Абайдың он жетінші қара сөзімен қатар талданады. Үні — кеңес, үлгі көрсету. Біреудің кемшілігін үш тармақпен санап, сынау үшін қолданса, жылы мәні жоғалады. Мысалы: «Әкең ақылды да, қайратты да еді, ең бастысы, жүрегі жылы болатын — адамның үш қасиеті бойында түгел еді».

Қолданылу жағдаяттары

— Мектептегі «Абай оқулары» кешінде оқушылар қайрат, ақыл, жүрек туралы көрініс қойып, соңында осы мақалды бірге айтады.
— Ауылда өртенген үйден көршісінің баласын алып шыққан жігітті ақсақалдар мақтап, оның қайраты мен жүрегін бірге атайды.
— Жарыста жеңген баласына әкесі: «Қайратың бар екен, енді ақыл мен жылы жүрек те керек, жеңілгенге қол бер», — дейді.