Өсер елдің баласы,
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
«Өсер елдің баласы, Бірін-бірі батыр дейді. Өшер елдің балас…» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Өркендеп келе жатқан елдің жастары бірін-бірі «батыр» деп көтермелейді, бір-бірінің ерлігі мен жақсылығын айтып, рух береді. Құлдырап бара жатқан елдің жастары бірін-бірі «қатын» деп кемсітеді — қорқақ, әлсіз деп мазақтайды. Мақал елдің болашағын ішкі ынтымақпен, бір-біріне деген құрметпен байланыстырады: бірін-бірі сыйлаған жұрт күшейеді, бірін-бірі жамандаған жұрт әлсірейді. Бұл ел ішіндегі сөз мәдениеті туралы да ой: мақтау қанат бітіреді, қорлау құртады.
Образдар мен теңеулер
Өсер мен өшер, батыр мен қатын деген екі жұп қарама-қарсы қойылған. Ескі қоғамда «батыр» ер жігітке берілер ең биік баға болса, «қатын» сөзі ер адамға айтылғанда «қорқақ, жүрексіз» деген қорлау болған. Бұл түсінік әйелді әлсіз санаған ескі көзқарастан шыққан; бүгін әйелді қорлау сөзіне айналдыру дөрекі естіледі. «Өсер — өшер» деп бір-ақ әріппен ажырайтын сөздер ел тағдырының қыл үстінде тұрғанын сездіреді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Ел бірлігі, ұжымдағы ахуал туралы әңгімеде, жастарды бір-бірін қолдауға шақырғанда айтылады. Кейде бір-бірін кемітіп, ұсақ жамандыққа берілген топқа ашынған сөз ретінде естіледі. Әйелдерді кемсіту үшін қолдану орынсыз; көбіне мақалдың алғашқы жартысын ғана айту жарасады. Мысалы: «Бір-біріңнің ұтылғаныңды мазақтамай, жеңісіңді айтыңдар — өсер елдің баласы бірін-бірі батыр дейді».
Қолданылу жағдаяттары
— Ауыл мектебінің спорт жарысында ұтылған командасын мазақтаған балаларды дене шынықтыру мұғалімі мақалдың алғашқы екі жолын айтып тоқтатады.
— Тойда ақсақал жастарға бата берерде бір-бірін сыйлауға шақырып, мақалды толық айтады да, «бізге батыр деген жарасады» деп қосады.
Birin-biri batyr deıdi.
Ósher eldiń balasy,
Birin-biri qatyn deıdi.