«Ағаға ықылас - іні парызы.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ағаға ықылас білдіру, оны сыйлап, көңілін табу — інінің міндеті. Мақал мұны жай әдеп емес, «парыз», яғни мойындағы борыш деп атайды. Ықылас дегеніміз — сырттай сәлем ғана емес, жүректен шыққан ілтипат: ағаның ақылын тыңдау, қиналғанда қасынан табылу, жасы ұлғайғанда қамқор болу. Іні ағадан көмек, қорғау, үлгі алады, ал оның қайтарымы — құрмет пен ықылас. Мақал үлкен мен кішінің арасындағы осы алыс-берісті еске салады: жақсылық бір жақты болмайды.
Образдар мен теңеулер
«Ықылас» — ниет, ынта, шын көңілмен жасалған ілтипат: «ықыласпен қарсы алды», «ықылас білдірді». «Парыз» — дінде міндетті амалды білдіретін сөз, халық тілінде кез келген мойындағы борыш. Мақалда ағаны сыйлау осы салмақты сөзбен аталып, оған міндеттің мәні берілген. Құрылысы қарапайым: «ықылас» — бастауыш, «парыз» — баяндауыш, ортасында сызықша. Өлшемі қысқа, ұранға ұқсайды, сондықтан тез есте қалады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Інілерге, жастарға тәрбие ретінде айтылады: ағаның алдында әдепті болу, оның сөзін жерге тастамау керектігін ескерткенде. Үлкендер жиында, отбасы әңгімесінде ақыл-кеңес реңкімен айтады. Ағаның әділетсіздігін ақтау үшін, «бәріне көн» деген мағынада қолдану орынсыз. Мысалы: «Ағаң келгенде орныңнан тұр, шайын өзің құй; ағаға ықылас — іні парызы».
Қолданылу жағдаяттары
— Ағасы ауылға келгенде, інісі жолға шығып қарсы алды, атын байлап, шайын өзі құйды; анасы риза болып күлімсіреді.
— Шалғайдағы ағасы ауырып қалғанда, інісі егін жинауын көршісіне тапсырып, ауруханаға жетіп барды.