«Адамына қарай сәлемі.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Әр адамға оның жасына, орнына, мінезіне сай сәлем беріледі. Үлкенге иіліп, қолын алып, ізетпен амандасасың; құрдасқа әзілмен, балаға еркелетіп сәлем бересің. Мақалдың кең мағынасы — кісіге көрсетілетін құрмет те оның өзіне лайық болады: сыйлы адам сый көреді, жөнсіз кісі сыйдан құр қалады. Тағы бір реңкі — әр адаммен оның өз деңгейінде сөйлесу керек, бәріне бір қалыппен қарау әдептілік емес.
Образдар мен теңеулер
Сәлем қазақ әдебінде ерекше орын алады: кіші үлкенге бірінші сәлем береді, келін сәлем салады, ер кісілер қос қолдап амандасады. Сәлемнің түрі кімге берілгеніне қарай өзгереді. Мақал толық сөйлем емес, ықшам құрылым: етістік жоқ, «қарай» шылауы арқылы себеп пен салдар ғана берілген. Осындай қысқалық мақалды есте тез қалатын, оңай айтылатын сөзге айналдырады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды біреудің әркімге әртүрлі қарағанын ақтау не түсіндіру үшін айтады: кімге қандай сөз, кімге қандай сый — адамына қарай. Кейде сыйдан құр қалған кісіге ащы жауап ретінде де келеді: өзің қалай болсаң, сәлемің де сондай. Үні — салмақты не сәл кекесінді. Мысалы: «Ақсақалға төрден орын берді, маған табалдырықтан, адамына қарай сәлемі ғой».
Қолданылу жағдаяттары
— Тойда асаба қонақтарды отырғызып жатыр: ақсақалдарды төрге, жастарды есік жаққа. Жас жігіт ренжігенде, ағасы осы мақалды айтып түсіндіреді.
— Мектепте директор ата-аналарды қарсы алғанда әркімге өзінше ілтипат көрсетеді. Мұғалім балаларға адамына қарай сөйлей білу әдептің белгісі екенін айтады.