«Ағайынның көңілі сәл нәрседен қалады.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ағайынның көңілі нәзік: тойға шақырмай қалу, сәлемді салғырт беру, табаққа тиісті мүшені салмау сияқты болмашы нәрсе де өкпе тудырады. Жақын адамдар бір-бірінен көп күтеді, сондықтан бөтеннен келсе кешірілетін салғырттық туыстан келгенде ауыр тиеді. Мақал туыстармен қарым-қатынаста ұсақ-түйекке мән беріп, сөзді, істі өлшеп жүру керегін аңғартады. Кейде ағайынның тым өкпешіл келетінін кекесінмен сипаттау үшін де айтылады.
Образдар мен теңеулер
Көңілі қалу — қазақ тілінде ренжу, өкпелеу, салқындау деген тұрақты тіркес. Сәл нәрсе — болмашы, елеусіз жайт. Мақалда ашық бейне жоқ сияқты, бірақ көңілді шыны ыдыстай нәзік затқа меңзейді: оңай сызат түседі, қалпына келтіру қиын. Ағайын сөзі жеке адамды емес, бүкіл туыстар тобын білдіреді, сондықтан әңгіме жеке мінез емес, туыстық қатынастың табиғаты туралы. Бір ғана ұйқассыз сөйлем, ақыл-кеңес емес, жай байқау түрінде айтылған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Туыстармен қарым-қатынаста абай болуға кеңес бергенде немесе ағайынның кішкене нәрсеге өкпелегенін түсіндіргенде айтылады. Мысалы: «Нағашы әжеңе неге қоңырау шалмадың? Ағайынның көңілі сәл нәрседен қалады». Біреудің шынымен ауыр қиянат көріп ренжігенін болмашы деп кемітуге қолданбаған жөн.
Қолданылу жағдаяттары
— Той тізімін жасап отырған отбасында әке бір алыс туысты ұмытып кетпеу үшін мақалды айтады.
— Ас бергенде бір ағайынға лайықсыз мүше тартылып, ол өкпелеп кеткен соң, әже келініне осы сөзді айтады.