Азамат, жігіт, ер туралы 497
Азамат, жігіт, ер туралы мақал-мәтелдер ерлік, намыс, мінез бен жауапкершілік жайын түйіндейді.
497
Мақал-мәтел
191.3K
Қаралым
384
Орташа
Ең көп оқылған
Өсер елдің баласы,
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Бірін-бірі батыр дейді.
Өшер елдің баласы,
Бірін-бірі қатын дейді.
Негізгі мағынасы Өркендеп келе жатқан елдің жастары бірін-бірі «батыр» деп көтермелейді, бір-бірінің ерлігі мен…
Жігіт болсаң, шоқ бол,
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Шоқ болмасаң, жоқ бол.
Негізгі мағынасы Шоқ — жалыны басылған, бірақ ішінен қызып жатқан көмір. Мақал жігіттен осындай ыстық қуат талап етеді…
Бөрі азығы мен ер азығы жолда.
Негізгі мағынасы Қасқырдың да, ер жігіттің де азығы үйде емес, жолда: бөрі жортып жүріп олжа табады, ер адам да…
Ер мойнында қыл арқан шірімейді.
Негізгі мағынасы Ер жігіттің мойнына қыл арқан түсуі мүмкін: тұтқынға түседі, бұғауға ілінеді, басына қатер төнеді…
Отызында орда бұзбаған,
Қырқында қамал бұзбас.
Қырқында қамал бұзбас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның ең өнімді, қайратты шағы — жастық пен кемелдік кезеңін меңзейді. Отыз жасқа келгенде…
Сұрыптау:
Абырой - ердің қанаты,
Ақыл - ойдың суаты.
Ақыл - ойдың суаты.
Негізгі мағынасы Абырой ер адамды биікке көтеретін қанат секілді, ал ақыл ойды сусындататын суат іспетті дейді. Бірінші…
Абыройлы болар жігіттің
Алғашқы ұрлығы ашылар.
Алғашқы ұрлығы ашылар.
Негізгі мағынасы Абыройлы болатын жігіттің алғашқы ұрлығы-ақ ашылады дейді. Мақал жастың алғашқы қателігінің ерте…
Адам болар жігіттің,
Жары өзіне лайық.
Керуен бастар жігіттің,
Нары өзіне лайық.
Жары өзіне лайық.
Керуен бастар жігіттің,
Нары өзіне лайық.
Негізгі мағынасы Адам болатын жігіттің жары өзіне лайық, керуен бастайтын жігіттің нары өзіне лайық. Мақал адам өз…
Азамат жолы - ар жолы.
Негізгі мағынасы Азаматтың жүретін жолы — ардың жолы: ол қандай іске кірісе де, ең алдымен ар-ұятын, адалдығын…
Азамат қолымен істегенін мойынымен көтереді
Негізгі мағынасы Қолмен істелген іс мойынға жүк болып түседі: адам не істесе, соның жауабын өзі арқалайды. Жақсы іс…
Күнде бір мақал
«Азамат, жігіт, ер туралы» сияқты мақалдар күн сайын таңғы 09:00-де Telegram-ға келеді
Азамат сыны - ерлік,
Ерлік сыны - елдік.
Ерлік сыны - елдік.
Негізгі мағынасы Азаматтың шын бағасы ерлігінде, яғни қиын сәтте қаймықпай, жауапкершілікті мойнына алуында. Ал…
Азаматтың бір ажары - кеңдігі.
Негізгі мағынасы Азаматты көркейтетін, оған ажар беретін қасиеттің бірі — кеңдік. Кең адам — пейілі кең, жомарт…
Айбынды салтын ел бұзбас,
Адамдық антын ер бұзбас.
Адамдық антын ер бұзбас.
Негізгі мағынасы Өзін сыйлайтын ел ата-бабадан келе жатқан айбынды салтын бұзбайды, ал шын ер адамдық антына — берген…
Айға шапқан арыстанның
ашуына болайын,
Жауға шапқан батырдың
тасуына болайын,
Үйде қалған қорқақтың,
сасуына болайын.
ашуына болайын,
Жауға шапқан батырдың
тасуына болайын,
Үйде қалған қорқақтың,
сасуына болайын.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ерлік пен қайсарлықты мадақтайды. Тура мағынасында айға шапқан арыстан да, жауға шапқан…
Айғыр азынап үйірінен шықпас.
Негізгі мағынасы Айғыр азынап үйірінен шықпас деген мақалдың тура мағынасы — айғырдың үйірін тастап, өз бетінше…
Айлалы батыр алдырмас.
Негізгі мағынасы Күшке ақыл мен айла қосылса, ондай батырды жау ала алмайды, тұтқынға түсірмейді, жеңе алмайды. Мақал…
Ай толғанын білмейді,
Жігіт болғанын білмейді.
Жігіт болғанын білмейді.
Негізгі мағынасы Ай жаңадан туып, күн сайын толысып отырады, бірақ оның толған сәтін ешкім дәл байқамай қалады: кеше…
Айырдан туған жампоз бар,
Нар емес десе нанғысыз.
Қарадан туған жігіт бар,
Ханға күнін салғысыз.
Нар емес десе нанғысыз.
Қарадан туған жігіт бар,
Ханға күнін салғысыз.
Негізгі мағынасы Қарапайым айыр түйеден де нар екеніне күмән келтірмейтін жампоз туады, сол сияқты қара халықтан да хан…
Айырылар дос ердің артқы қасын сұрайды.
Негізгі мағынасы Ердің артқы қасы бөлек алынып берілмейді: ол ердің өзегі, оны сындырсаң, ер жарамсыз болады…
Ақ білектің күші,
Ақ найзаның ұшы.
Ақ найзаның ұшы.
Негізгі мағынасы Ақ білектің күші, ақ найзаның ұшы дейді: өз қолыңның күшімен, қаруыңның ұшымен адал жолмен жеткен…
Аққа құрмет - елдің салты,
Еліне құрмет - ердің даңқы.
Еліне құрмет - ердің даңқы.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ақ түсті, яғни таза, қасиетті нәрсені құрметтеу ел ішінде қалыптасқан…
Аққу құсқа оқ тисе,
Қанатын суға тигізбес.
Айтулы ерге оқ тисе,
Қиналғанын білдірмес.
Қанатын суға тигізбес.
Айтулы ерге оқ тисе,
Қиналғанын білдірмес.
Негізгі мағынасы Аққуға оқ тигенде де ол қанатын суға салып сүйретпейді, сымбатын сақтайды деп айтылады. Айтулы ер де…
Ақсұңқардың баласы алдына қоймай ас жемес.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жақсы тәрбиелі, текті, намысты адамның бала кезінен-ақ өз ұстанымы болатынын білдіреді. Тура…
Ақсұңқардың баласы сарқыт қоймай, жем жемес.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ақсұңқардың балапаны табиғатынан әлсіз, жалқау болып өспейді, ол өзіне…
Ақылды ердің ішінде,
Алтын ерлі ат жатар.
Ақылды әйел ішінде,
Алтын бесікті ұл жатар.
Алтын ерлі ат жатар.
Ақылды әйел ішінде,
Алтын бесікті ұл жатар.
Негізгі мағынасы Ақылды ер адамның бойында болашақ абырой мен дәулет жатыр: оның ақылы түбінде алтын ерлі сәйгүлікке…
Ақылды жігіт атқа да қонар,
таққа да қонар.
таққа да қонар.
Негізгі мағынасы Ақылды жігіт атқа да мінеді, таққа да отырады: жорыққа шықса, жолы болады, ел басқарса, басқара…
Ақылды үйленгенше,
Ақымақ ұл сүйеді.
Ақымақ ұл сүйеді.
Негізгі мағынасы Мақалдағы «ұл сүю» — ұл көру, перзентті болу деген мағына, қазақтағы «немере сүю», «бала сүю»…
Ақыл қонбаған жігітке,
Бақыт та қонбайды.
Бақыт та қонбайды.
Негізгі мағынасы Басына ақыл қонбаған жігітке бақыт та қонбайды. Мақал бақыт пен ақылды бір-біріне байланыстырады…
Ақылсыз жігіт -
Ауыздықсыз ат.
Ауыздықсыз ат.
Негізгі мағынасы «Ақылсыз жігіт — ауыздықсыз ат» деген мақал ақылы жоқ, сабырсыз, өзін тежей алмайтын адамның ісі де…
Ақырып хан болмайды,
Бақырып бай болмайды.
Бақырып бай болмайды.
Негізгі мағынасы Ақырып айғайлағанмен ешкім хан болмайды, бақырып шулағанмен ешкім бай болмайды. Билік пен байлыққа…
Ала жібін алмасам,
Даудың менде несі бар?
Ел шетіне қонбасам,
Жаудың менде несі бар?
Даудың менде несі бар?
Ел шетіне қонбасам,
Жаудың менде несі бар?
Негізгі мағынасы Ала жібін алмасам, даудың менде несі бар, ел шетіне қонбасам, жаудың менде несі бар дейді: біреудің…
Алғыр жігіт ақылына қарай іс қылар.
Олақ жігіт оңай істі жүк қылар.
Олақ жігіт оңай істі жүк қылар.
Негізгі мағынасы Алғыр, зерек жігіт істі ақылмен, есеппен атқарады: қиын жұмыстың да ретін тауып, жеңілдетіп алады. Ал…
Алмауыттан ат мінсең,
Жақын болар алысың.
Әдепті, арлы жар сүйсең,
Оңғарылар бар ісің.
Жақын болар алысың.
Әдепті, арлы жар сүйсең,
Оңғарылар бар ісің.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жақсы таңдау адамның өміріне тікелей әсер ететінін айтады. Тура мағынасында, жақсы атқа…
Алпыс күн атан болғанша,
Алты күн бура бол.
Алты күн бура бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: түйенің атан болып, ұзақ уақыт тыныш жүргенінен гөрі, бураның аз ғана күн…
Алпыстағы атаңды жыққанша,
Алтыдағы атанды жық.
Алтыдағы атанды жық.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — алпыс жастағы әлсіз қарияны жығудан гөрі, алты жастағы күшті атанды жығу…
Алтын басты әйелден
Бақыр басты еркек артық.
Бақыр басты еркек артық.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: сыртқы сән-салтанаты мол, бағалы әшекей таққан әйелден гөрі, қарапайым…
Алыс жол атты сынайды,
Ауыр жол ерді сынайды.
Ауыр жол ерді сынайды.
Негізгі мағынасы Ұзақ жол аттың төзімін сынайды, ауыр жол ердің мінезін сынайды. Жақын жерге кез келген ат жетеді, ал…
Алыссаң, атаң болса да жық,
Аясаң, көтеріп жібер.
Аясаң, көтеріп жібер.
Негізгі мағынасы Күресте алысқан екенсің, қарсыласың әкең болса да жық; ал аясаң, жықпай, көтеріп барып жібер. Мақал…
Аман ердің аты шығар.
Негізгі мағынасы Ер аман-сау жүрсе, оның аты да шығады, атақ-абыройға жетеді. Мақалдың ойы: даңқтың алғышарты — тірі…
Анадан алтау туғанша,
Жалғыз туса не етеді?
Елге түлға керек-ті.
Қарағайға қарсы бұтақ біткенше,
Еменге айыр бұтақ бітсе не етеді?
Құсқа тұғыр керек-ті.
Жалғыз туса не етеді?
Елге түлға керек-ті.
Қарағайға қарсы бұтақ біткенше,
Еменге айыр бұтақ бітсе не етеді?
Құсқа тұғыр керек-ті.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — табиғаттағы күшті ағашқа сүйеніш болар бұтақ, құсқа қонатын тұғыр қажет…
Арға тартпай арман құл,
Намыс қумай мақсат тұл.
Намыс қумай мақсат тұл.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адам өміріндегі ең биік өлшем — ар мен намыс екенін білдіреді. Егер адам өз арын алға…
Арғымақ аттың құйрығы
әрі жібек, әрі қыл.
Ер жігіттің белгісі
әрі мырза, әрі құл.
әрі жібек, әрі қыл.
Ер жігіттің белгісі
әрі мырза, әрі құл.
Негізгі мағынасы Арғымақтың құйрығы бір мезгілде жібектей жұмсақ әрі жылтыр, қылдай қатты әрі берік. Мақал жігіттің…
Арғымақ бірде жалды, бірде жалсыз,
Ер жігіт бірде малды, бірде малсыз.
Ер жігіт бірде малды, бірде малсыз.
Негізгі мағынасы Арғымақ ат та бір кезде жалы толып семіреді, бір кезде ұзақ жолдан, қыстан арып, жалсыз қалады. Ер…
Арғымақ жалсыз, ер малсыз.
Негізгі мағынасы Арғымақ жалсыз болмайтыны сияқты, ер азамат та малсыз, яғни тірлікке сүйенер ырыс-дәулетсіз, шаруасыз…
Арғымаққа оқ тисе,
Жабыдай боп туламас
Қас батырға оқ тисе,
Жамандай боп шуламас.
Жабыдай боп туламас
Қас батырға оқ тисе,
Жамандай боп шуламас.
Негізгі мағынасы Текті жүйрік — арғымаққа оқ тисе, ол жабы аттай тулап, есі шықпайды; нағыз батырға оқ тисе, ол жаман…
Бұл санаттағы мақал-мәтелдер азаматтың болмысы, жігіттің әдебі мен ердің ерлігі туралы халық даналығын жинақтайды. Онда намыс, ар-ождан, батылдық, сөзге беріктік, елге қызмет ету секілді қасиеттер дәріптеледі.
Мұндай нақылдар ұрпақты қайсарлыққа, адал еңбекке, уәдеге тұруға, үлкенді сыйлап, кішіні қорғауға үндейді. «Ер» ұғымы тек күш емес, қиын сәтте жауапкершілік алып, әділ шешім жасау, елдік мүддені жоғары қою екенін еске салады.
Мұндай нақылдар ұрпақты қайсарлыққа, адал еңбекке, уәдеге тұруға, үлкенді сыйлап, кішіні қорғауға үндейді. «Ер» ұғымы тек күш емес, қиын сәтте жауапкершілік алып, әділ шешім жасау, елдік мүддені жоғары қою екенін еске салады.