«Азамат жолы - ар жолы.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Азаматтың жүретін жолы — ардың жолы: ол қандай іске кірісе де, ең алдымен ар-ұятын, адалдығын сақтайды. Мақал азамат атағын жасқа, дәулетке, лауазымға емес, адамның ішкі тазалығына байлайды. Арын сатып жеткен табыс, абырой азаматқа жараспайды. Мұндағы азамат — тек ер адам емес, елге қадірлі, жауапкершілігі бар кез келген кемел тұлға.
Образдар мен теңеулер
Азамат — ересек, елге пайдалы, жауапты адам; бүгін ол қоғам мүшесі деген ұғымды да береді. Ар — адамның ішкі ұяты, намысы, өз-өзіне берер есебі. Жол бейнесі қазақ ой-санасында тағдыр, өмір бағыты мағынасында кең қолданылады: жолы болды, жол тапты дейміз. Сызықшамен бөлінген қысқа анықтама — мақалдың ең ықшам түрі: екі ұғым бір-біріне теңестіріліп, бірі екіншісімен түсіндіріледі. Жолы сөзінің қайталануы ырғақ береді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Адамды ар алдындағы таңдауда дұрыс шешімге шақырғанда, жастарға бата-тілек ретінде айтылады. Мысалы, пара ұсынылған ұлына әкесі: «Азамат жолы - ар жолы, балам. Абыройыңды ақшаға айырбастама». Салтанатты, байыпты үнмен естіледі, сондықтан күлкіге, ұсақ дауға қолдансаңыз, мағынасы солғын тартады.
Қолданылу жағдаяттары
— Мектеп бітіру кешінде ақсақал түлектерге батасын беріп, сөзін осы мақалмен аяқтайды.
— Жарақат алған қарсыласын жыққысы келмей, ұтымды сәтті жіберген балуанды жаттықтырушысы осы сөзбен мақтайды.
— Базарда сатушы тауардың ақауын жасырмай айтқанда, қарт сатып алушы риза болып, мақалды айтады.