Абырой - ердің қанаты,
Ақыл - ойдың суаты.

Негізгі мағынасы

Абырой ер адамды биікке көтеретін қанат секілді, ал ақыл ойды сусындататын суат іспетті дейді. Бірінші жол адамның ел алдындағы беделі туралы: абыройы бар кісінің сөзі өтеді, ісі алға басады, ол қанаты бар құстай еркін. Абыройдан айырылған адам қанаты сынған құстай жерге жабысады. Екінші жол ақыл мен ойдың байланысын көрсетеді: ой — тірі нәрсе, оны ақыл нәрлендіріп отырмаса, құрғап қалады. Сонымен мақал адамға қажет екі байлықты қатар қояды: сырттағы сый мен іштегі парасат.

Образдар мен теңеулер

«Ер» сөзі мұнда тек еркекті емес, жалпы азаматты, елдің адамын білдіреді. Қанат — құстың биікке көтерілуінің шарты; қазақ жырларында батыр мен тұлпар да қанатты құсқа теңеледі. «Суат» — өзен-көлдің мал суаруға ыңғайлы, жағасы жайпақ жері. Көшпелі ел қонысты суатқа қарап таңдаған: суаты жоқ жайлау мал үшін жарамсыз. Сол сияқты ақылдан нәр алмаған ой да тірі тұра алмайды. Екі жол құрылымы жағынан тең: «Абырой — ... қанаты», «Ақыл — ... суаты», соңғы сөздері ұйқасады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды жасқа ар-абыройыңды сақта, ақылыңды толықтыр деп кеңес бергенде, сондай-ақ сыйлы, ақылды адамды мақтағанда айтады. Бата беру кезінде, азаматтың мерейтойында жиі естіледі. Интонациясы салтанатты, тәрбиелік. Әзіл-қалжың үстінде айтылса, жарасымсыз көрінуі мүмкін. Мысалы: «Балам, атың шықса да, абыройыңды сақта: абырой — ердің қанаты, ақыл — ойдың суаты».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауыл ақсақалы әскерге аттанып бара жатқан немересіне ақ батасын беріп, ел алдында абыройыңды биік ұста деп тапсырады.
— Мерейтойда сөз алған қарт ұстаз шәкіртінің ел ішіндегі беделі мен білімін мақалмен қатар атап өтеді.
— Аудандық жарыста жеңген жас күрескерге бапкері: «Жеңгенің жақсы, енді абыройыңды сақта, ол — ердің қанаты», — деп ескертеді.