Ақылды жігіт атқа да қонар,
таққа да қонар.

Негізгі мағынасы

Ақылды жігіт атқа да мінеді, таққа да отырады: жорыққа шықса, жолы болады, ел басқарса, басқара біледі. Мақал ақылдың адамға көп есік ашатынын айтады. «Атқа қону» — жай атқа міну емес, ел ісіне араласу, жорыққа, сапарға аттану. «Таққа қону» — билікке, жоғары дәрежеге жету. Екеуі де ақылсыз ауыр: ақылсыз атқа мінсе — адасады, таққа отырса — елді аздырады. Ақылы бар жігіт қай жерде де өз орнын табады.

Образдар мен теңеулер

Ат пен тақ — қазақ өміріндегі екі шың. Ат — ер жігіттің серігі, қанаты: жорық, сапар, бәйге атсыз болмаған. «Атқа қонды» дегенде ел қорғауға, үлкен іске аттанды деп түсінген. Тақ — ханның, билеушінің орны, ел билігінің белгісі. Мақал «қону» етістігін екі рет қайталап, ер мен билеушіні бір жігіттің бойына сыйғызады. «Да ... да» құрылымы ақылды жігіттің мүмкіндігінің екі шегін — ер ісі мен ел басқаруды — қатар көрсетеді.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Ақылды, іскер жігітті мақтағанда, жас жігіттің болашағына сенім білдіргенде айтылады. Ата-ананың, ұстаздың, ауыл ақсақалының батасы мен мақтауына ұқсас. Жалпақ мақтау болып кетпес үшін жігіттің нақты ісіне қарап айтылады. Мысалы, ауыл әкімі жаңа маманды таныстырып: «Ақылды жігіт атқа да қонар, таққа да қонар. Бұл жігіттен үміт зор», — деді.

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылда жылқы бағып жүрген жігіт кейін ауданға жауапты қызметке шақырылды. Бұрынғы қожайыны оны шығарып салып, мақалды айтты.
— Тойда ақсақал бәйгеден озған, әрі оқуын үздік бітірген жас жігітке бата беріп, мақалды қосты.