Айбынды салтын ел бұзбас,
Адамдық антын ер бұзбас.
«Айбынды салтын ел бұзбас, Адамдық антын ер бұзбас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Өзін сыйлайтын ел ата-бабадан келе жатқан айбынды салтын бұзбайды, ал шын ер адамдық антына — берген уәдесіне, адамгершілік парызына — опасыздық жасамайды. Мақал ел мен ердің беріктігін қатар қояды: елдің тұтастығы салтына, ердің абыройы антына адалдығымен өлшенеді. Салтынан айныған ел өз келбетін жоғалтады, антынан тайған ер сенімнен айырылады. Мұнда «адамдық ант» — тек ресми ант емес, адам болып туғанның моральдық міндеті де.
Образдар мен теңеулер
«Айбынды» — айбары бар, сес көрсететін, құрмет тудыратын. Салт — ұрпақтан ұрпаққа берілген тәртіп, жөн-жоралғы: қонақ күту, үлкенді сыйлау, ас беру. Ант — қасиетті нәрсемен куәландырылған берік уәде, оны бұзу ауыр күнә саналған. Мақалда «ел — ер», «салт — ант», «бұзбас — бұзбас» қатарлары қатар тұрып, жеке адам мен бүкіл халықтың адалдығын бір өлшемге салады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал ұлттық дәстүрді, берілген сөзді құрметтеу туралы әңгімеде, тәрбие сағатында, той-жиындағы тілекте айтылады. Интонациясы салтанатты, байсалды. Мысалы, әскерге аттанған жігіттерді шығарып салғанда ақсақал: «Айбынды салтын ел бұзбас, адамдық антын ер бұзбас. Антқа адал болыңдар», — дейді. Дәстүрдің ескірген, адамға зиян тұсын қорғау үшін бұл мақалды дәлел ету орынсыз.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда ас беру кезінде жастар ескі жоралғыны ұмытып, ақсақалдардан сұрады. Қария дәстүрдің мәнін түсіндіріп, мақалды айтты.
— Жас дәрігер ауруханада ант қабылдаған күні атасы оған мақалдың екінші жолын айтып, адамдық анттың салмағын түсіндірді.
Adamdyq antyn er buzbas.