Арғымақ бірде жалды, бірде жалсыз,
Ер жігіт бірде малды, бірде малсыз.

Негізгі мағынасы

Арғымақ ат та бір кезде жалы толып семіреді, бір кезде ұзақ жолдан, қыстан арып, жалсыз қалады. Ер жігіт те сол сияқты: бірде малды, бірде малсыз. Дәулет тұрақсыз, бүгін бар, ертең жоқ. Бірақ арғымақ арығанмен арғымақ болып қала беретіні сияқты, ер жігіт малынан айырылғанмен ерлігінен айырылмайды. Мақалда жұбату да бар: таршылық уақытша. Ескерту де бар: жігітті қазіргі дәулетіне қарап бағалама.

Образдар мен теңеулер

Арғымақ — асыл тұқымды, сымбатты, жүйрік ат. «Жал» — аттың желкесіндегі қыл ғана емес, сол жердегі майлы ет те: «жал-жая», «жалы күдірейген» дегенде аттың семіздігі айтылады. Жалды ат — қоңды, семіз, жалсыз ат — арып-ашыған. Мақал малдың семіру мен арығу кезеңдерін адамның баю мен кедейлену кезеңдерімен теңестіреді. «Жалды — жалсыз», «малды — малсыз» жұптары бір құрылыммен қайталанып, ұйқас пен ырғақ жасайды.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды дәулетінен айырылып, қиналған адамды жұбату үшін, не жоқ-жітік жігітті менсінбегенге жауап ретінде айтады. Кейде жігіттің өзі намысын сақтап, басына түскен жағдайды осылай сабырмен түсіндіреді. Интонациясы — салмақты, демеу беретін. Біреудің шығынына мәз болып, мысқылдау үшін айту орынсыз. Мысалы: «Кәсібің құлдырады деп мұңайма: арғымақ бірде жалды, бірде жалсыз, ер жігіт бірде малды, бірде малсыз».

Қолданылу жағдаяттары

— Жұт жылы малынан айырылған көршісіне ауыл ақсақалы бір тай әкеліп беріп, мақалмен көңілін көтереді.
— Дүкені жабылып қалған жас кәсіпкерге әкесі ас үйде шай үстінде мақалды айтып, қайта бастауға шақырады.
— Тойда бұрын бай болған, қазір тұрмысы тарлау жігітті біреу кекетеді. Қария мақалды айтып, оны қорғайды.