Алғыр жігіт ақылына қарай іс қылар.
Олақ жігіт оңай істі жүк қылар.
«Алғыр жігіт ақылына қарай іс қылар. Олақ жігіт оңай істі жү…» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Алғыр, зерек жігіт істі ақылмен, есеппен атқарады: қиын жұмыстың да ретін тауып, жеңілдетіп алады. Ал олақ, икемсіз жігіт оңай істі де ауыр жүкке айналдырып, өзін де, өзгені де әуре етеді. Мақал адамның табысы күшіне емес, ақылы мен епті қолына байланысты екенін айтады. Олақтық тек қабілетсіздік емес, ойланбай кірісу, ықыластың жоқтығы екені де аңғарылады.
Образдар мен теңеулер
Алғыр — бастапқыда аңға салатын құсқа, тазыға айтылатын сөз: алғыр бүркіт олжаны бірден іліп алады. Адамға ауысқанда зерек, пысық, тез түсінетін деген мағына береді. Олақ — қолынан іс келмейтін, ебедейсіз. Жүк бейнесі көшпелі тұрмыстан алынған: түйеге, атқа артылатын ауыр зат. Жеңіл істі жүк қылу — қарапайым жұмысты көтере алмастай ауыр етіп көрсету. Қылар сөзі екі жолды бірдей аяқтап, ұйқас пен қарсылықты күшейтеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Біреудің іске епсіздігін сынағанда немесе епті, ақылды адамды мақтағанда айтылады. Көбіне ұстаздың, шебердің шәкіртке айтқан сөзі. Мысалы: «Бір шегені қағамын деп тақтайды үш рет жардың. Олақ жігіт оңай істі жүк қылар». Үйреніп жүрген баланы мазақтау үшін айтсаңыз, ынтасын сөндіруі мүмкін.
Қолданылу жағдаяттары
— Күзде пішенді жылдам әрі ұқыпты маялап тастаған жігітті ауыл ақсақалдары мақалдың алғашқы жолымен мақтайды.
— Ас үйде бір сағат бойы қамыр илей алмай жатқан ұлына анасы күліп мақалдың екінші жолын айтады.
Мақалдағы сөздер
олақ — Қолынан іс келмейтін, епсіз, икемсіз; жұмысты шала, сапасыз істейтін.
Olaq jigit ońaı isti júk qylar.