Ақылды ердің ішінде,
Алтын ерлі ат жатар.
Ақылды әйел ішінде,
Алтын бесікті ұл жатар.

Негізгі мағынасы

Ақылды ер адамның бойында болашақ абырой мен дәулет жатыр: оның ақылы түбінде алтын ерлі сәйгүлікке, яғни мол табыс пен құрметке жеткізеді. Ақылды әйелдің бойында лайықты ұрпақ жатыр: ол алтын бесікке бөленген ұл өсіреді, отбасының болашағын тәрбиелейді. Мақал ақылды ішкі қазынаға теңейді, ол көзге бірден көрінбейді, бірақ уақыт өте нақты жемісін береді. Ер мен әйелге ескі түсінік бойынша әр түрлі рөл берілген, бірақ екеуінің де ақылы бірдей бағаланған.

Образдар мен теңеулер

Алтын ерлі ат — дала адамы үшін байлық пен беделдің ең көрнекі белгісі: жақсы ат пен әшекейлі ер-тұрман бай, сыйлы кісіге ғана бұйырған. Алтын бесік — ұрпаққа тілектің символы, «алтын бесік» деп туған жерді, ана құшағын да атайды. «Ер» сөзі мақалда екі мағынада ойнайды: алғашқысы — ер адам, екіншісі — ат ері. «Ішінде» деген сөз ақылдың сыртқа шықпаған, ішке бүккен күш екенін білдіреді. Екі шумақ бір-біріне айнадай қайталанып, ер мен әйелді қатар қояды.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды ақылды отбасына, жас жұбайларға тілек ретінде, той-думанда айтуға болады. Ақылды әйелдің ұрпақ тәрбиесіндегі рөлін құрметтегенде де қолданады. Бірақ бүгін «әйелдің ақылы тек бала тәрбиесінде» деген мағынада айтса, тар естіледі, сондықтан оны ақылдың әр адамға жемісін беретіні туралы тілек ретінде айтқан жөн. Мысалы: «Келінімізге тілек: ақылды әйел ішінде алтын бесікті ұл жатар, шаңырағың берекелі болсын».

Қолданылу жағдаяттары

— Үйлену тойында ақсақал жас жұбайға бата беріп, екеуінің де ақылды болуын тілеп, осы мақалды айтады.
— Шілдеханада бесікке салынған нәрестенің әжесі баланың анасын мақтап, мақалдың екінші жолын айтады.
— Ауылда ұқыпты, ойлы жігіттің шаруасы өрге басқанын көрген көршілер оны мақалдың алғашқы жолымен мақтайды.