Айырдан туған жампоз бар,
Нар емес десе нанғысыз.
Қарадан туған жігіт бар,
Ханға күнін салғысыз.
«Айырдан туған жампоз бар, Нар емес десе нанғысыз. Қарадан т…» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Қарапайым айыр түйеден де нар екеніне күмән келтірмейтін жампоз туады, сол сияқты қара халықтан да хан алдында бағасы төмен түспейтін жігіт шығады. Мақал адамның қадірі ата-тегіне емес, өз бойындағы қасиетке байланысты екенін айтады. Ертеде қоғам ақсүйек пен қараға бөлінген, хан тұқымы жоғары саналған. Халық осы тәртіпке қарамастан, қарадан шыққан ақылды, батыр, шешен жігіттің ханнан кем емес екенін мақал арқылы бекіткен. «Ханға күнін салғысыз» тіркесін «өз күнін хан күніне айырбастамайтын» деп түсінуге болады.
Образдар мен теңеулер
Айыр — екі өркешті түйе, қазақ даласында көп кездесетін түр. Нар — бір өркешті, ірі, күшті түйе, ол бағалырақ саналған. Жампоз — ірі, күшті, сымбатты түйе, мақалда ол айырдан туса да нардан кем түспейді. Түйенің тұқымын жақсы білетін малшы үшін бұл таңғаларлық, бірақ болатын нәрсе. «Қара» — ақсүйек емес, қарапайым халық, ал хан — ең жоғарғы билік. Төрт жол екі параллель суретке бөлінеді: малдағы ерекшелік адамдағы ерекшелікке көпір болады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды қарапайым ортадан шығып, үлкен жетістікке жеткен адамды мақтағанда айтады. Сондай-ақ тегіне, отбасының жағдайына қарап адамды кемсіткендерге жауап ретінде қолданады. Интонациясы — мақтаныш, сүйсіну. Ата-тегі белгілі адамдарды керісінше мазақтау үшін айту мақалдың ойына жат. Мысалы: «Шопанның баласы деп менсінбедіңдер, енді ол ғалым. Қарадан туған жігіт бар, ханға күнін салғысыз».
Қолданылу жағдаяттары
— Шопанның ұлы әлем чемпионы атанып ауылына оралады. Қарсы алған ақсақал мақалды айтып, оны құшақтайды.
— Түйе ұстайтын шаруа айыр інгеннен туған ботаның нардай болып өскенін көршілеріне мақтанып, мақалдың алғашқы жолдарын айтады.
— Мектепте ата-анасы жұмысшы баланы мазақтаған сыныптастарына мұғалім мақалды айтып, тарихтан мысалдар келтіреді.
Nar emes dese nanǵysyz.
Qaradan týǵan jigit bar,
Hanǵa kúnin salǵysyz.