Ай толғанын білмейді,
Жігіт болғанын білмейді.

Негізгі мағынасы

Ай жаңадан туып, күн сайын толысып отырады, бірақ оның толған сәтін ешкім дәл байқамай қалады: кеше ғана орақтай еді, бүгін домалақ болып тұр. Жігіт те солай: бала күнінен бірте-бірте өсіп, қашан ер жеткенін өзі де, үйдегілер де аңғармай қалады. Мақал адамның есеюі көзге бірден түспейтінін, бір күні кенет көрінетінін айтады. Тағы бір қыры бар: жас жігіт өзінің ер жеткенін, енді азаматтың жауапкершілігі мойнына түскенін көбіне өзі сезбей, баладай жүре береді; оны айналасындағылар көріп, еске салады.

Образдар мен теңеулер

Мақалда табиғат пен адам қатар қойылған. Ай — көшпелі қазақ үшін уақыттың басты өлшемі: айдың тууы, толуы, ескіруі бойынша күн санаған, көш-қонды, мал төлдеуін, ораза мен мейрамды белгілеген. Айдың толуы — оның ең толық, ең жарық шағы, сондықтан ол жігіттің ер жетіп, күш-қуаты толысқан кезімен теңеледі. Екі жол бір етістікпен аяқталады: «білмейді — білмейді». Бұл қайталау айдың өсуі мен адамның өсуі бір заңмен, бірдей үнсіз жүретінін аңғартады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Мақалды көбіне ата-ана, ағайын бала өсіп кеткенін кенет байқаған сәтте таңданып айтады: апырай, кеше ғана етегімізге оралып жүр еді дегендей. Кейде жас жігітке есейгенін ескерту үшін айтады: сен енді бала емессің, ойыңды, ісіңді үлкенше ұста. Сөздің үні — жылы, сүйсіну аралас. Мысалы: «Ай толғанын білмейді, жігіт болғанын білмейді, бойың әкеңнен асып кетіпті ғой». Жасы келген адамның ақылға келмегенін сынау үшін қолданылмайды.

Қолданылу жағдаяттары

— Әскерден оралған ұлын қарсы алған әже оның иығы кеңейіп, бойы әкесінен асып кеткенін көріп, көзіне жас алып, мақалды айтады.
— Әкесі ауырып қалғанда он алты жасар бала шөп шабу мен мал бағуды өз мойнына алады. Көрші ақсақал оған сүйсініп қарап, осы сөзді айтады.
— Тойда ағасы кіші інісінің өзі құда түсуге келгеніне таңғалып, дастарқан басында әзілдеп мақалды еске алады.