Азамат сыны - ерлік,
Ерлік сыны - елдік.

Негізгі мағынасы

Азаматтың шын бағасы ерлігінде, яғни қиын сәтте қаймықпай, жауапкершілікті мойнына алуында. Ал ерліктің өзі де сыналады: оның өлшемі — елдік, елге қызмет, халықтың мүддесі. Жеке намыс, атақ үшін жасалған батылдық әлі ерлік емес; ел үшін, ортақ іс үшін көтерілген қайрат қана нағыз ерлікке саналады. Мақал баспалдақпен көтеріліп, азаматтан ерлікке, ерліктен елдікке жетеді.

Образдар мен теңеулер

Сын — мұнда сынақ, өлшем, баға деген мағынада. Елдік — ел болу, ел қамын ойлау, халқының бірлігі мен тәуелсіздігіне қызмет ету. Мақал тізбек құрылымымен жасалған: бірінші жолдың соңғы сөзі ерлік екінші жолдың басына шығып, ойды шынжырдай жалғайды. Мұндай құрылым шешендік сөзде жиі кездеседі, ойды бірте-бірте биіктетеді. Азамат, ерлік, елдік — қазақ дүниетанымындағы тұлға бағасының үш сатысы.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Ерлік, елжандылық тақырыбындағы әңгімеде, мерекелік жиындарда, жастарға үлгі айтқанда қолданылады. Кейде біреудің батылдығы тек жеке пайдаға қызмет еткенін сынағанда да естіледі. Мысалы: «Ол батыл, бірақ батылдығын тек өзіне жұмсайды. Ерлік сыны - елдік деген». Мақал салмақты, сондықтан ұсақ тұрмыстық жағдайға қолдану әсерін азайтады.

Қолданылу жағдаяттары

— Жеңіс күні ауылдағы ескерткіш басында ақсақал жастарға соғыстағы жерлестерін әңгімелеп, мақалды айтады.
— Су тасқынында ауылдастарын құтқарған жігітке арналған жиында мектеп директоры осы мақалмен сөз бастайды.
— Тек өз атағы үшін ойнап, команданы ұмытқан ойыншыға жаттықтырушы мақалдың екінші жолын айтады.