Ақыл қонбаған жігітке,
Бақыт та қонбайды.
«Ақыл қонбаған жігітке, Бақыт та қонбайды.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Басына ақыл қонбаған жігітке бақыт та қонбайды. Мақал бақыт пен ақылды бір-біріне байланыстырады: ақылы толмаған, ойланбай іс істейтін адамға бақыт жақындамайды, келсе де тұрақтамайды. Ақыл адамға мүмкіндікті көруге, оны пайдалануға, қолдағыны сақтауға көмектеседі. Бақыт сырттан келетін сый ғана емес, адамның өз ақылымен жасалатын нәрсе. Мақал жасқа ақыл жинаудың, тәжірибеден сабақ алудың маңызын ұқтырады.
Образдар мен теңеулер
Мақалда бір ғана етістік, «қону», екі рет қолданылады: ақыл да, бақыт та адамға құс сияқты қонады. Бұл қазақтың бақ туралы көне бейнесін ақылға да таратады: ақыл да адамға келіп орнығатын, тұрақтайтын қасиет. «Та» шылауы екі құстың бірінен соң бірі келетінін көрсетеді: алдымен ақыл, содан кейін бақыт. Жігіт бейнесі әдейі таңдалған: жастық шақ — ақыл енді ғана толатын кез, мақал соған арналған.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Ойланбай іс істейтін, ақыл тыңдамайтын жасқа ескерту ретінде, кейде сынмен айтылады. Мысалы, тапқан ақшасын бірден шашып жүрген немересіне атасы: «Ақыл қонбаған жігітке бақыт та қонбайды, балам», — дейді. Ақыл-есі шектеулі, ауру адам туралы айтылса, сөз қатыгездікке айналады.
Қолданылу жағдаяттары
— Ауылда жол ережесін сақтамай, ағасының мотоциклін сындырған жігітке әкесі мақалды айтып, ақыл берді.
— Тойда ақсақал үйленіп жатқан жігітке ақыл мен парасат тілеп, мақалды айтты.
— Жаттықтырушысын тыңдамай жарақат алған жас балуанға бапкер мақалды айтты.
Baqyt ta qonbaıdy.