Ер мойнында қыл арқан шірімейді.
«Ер мойнында қыл арқан шірімейді.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Ер жігіттің мойнына қыл арқан түсуі мүмкін: тұтқынға түседі, бұғауға ілінеді, басына қатер төнеді. Бірақ ол арқан оның мойнында шірігенше тұрмайды: ер не амалын тауып босанып шығады, не тағдырын батыл қарсы алады. Мақал ер басына түскен тауқыметтің ұзаққа созылмайтынын, нағыз азаматтың қамауда, қорлықта ұзақ жатпайтынын айтады. Кейбір түсіндірмеде ол басқаша оқылады: ердің мойнынан өлім қатері ешқашан кетпейді, арқан оған әрқашан дайын тұрады. Негізгісі — бірінші, жігерлі мағына.
Образдар мен теңеулер
Қыл арқан — жылқының қылынан есілген берік, қатқыл арқан; ертеде онымен тұтқынды байлаған, сондықтан фразеологияда ол бұғау мен өлімнің белгісі. Шіру — арқанның уақыт өте ылғалдан жұмсарып, үзілуі: ол үшін ұзақ уақыт керек. Мақалдағы образ осы уақытқа құрылған: ердің басындағы бұғау шіритіндей ұзақ тұрмайды. Мойын — адамның еркі мен намысының белгісі, «мойынсұну» сөзі де осыдан. Арқанның берік қылдан есілгені қиындықтың оңай еместігін, ал шірімеуі оның уақытша екенін көрсетеді.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды басына күн туған, қиын жағдайға тап болған кісіні жігерлендіргенде, «бұл уақытша, сен одан шығасың» дегенде айтады. Кейде ер жігіттің басына қатер әрқашан төніп тұратынын, сабыр мен батылдық керегін еске салу үшін де қолданылады. Мысалы, қарызға батып қалған досына: «Ер мойнында қыл арқан шірімейді, бұл қиындықтан да шығасың». Біреудің бақытсыздығына мысқылмен айтуға келмейді.
Қолданылу жағдаяттары
— Жұтта малынан айырылған шопанға ағайыны келіп: «Ер мойнында қыл арқан шірімейді, қайта тұрасың», — деп, екі саулық әкеліп береді.
— Жұмысынан шығып қалған әкесін ұлы жұбатып, ауылда шеберхана ашуды ұсынады; әкесі көп ұзамай ісін қайта жолға қояды.