Азамат қолымен істегенін мойынымен көтереді
«Азамат қолымен істегенін мойынымен көтереді» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Қолмен істелген іс мойынға жүк болып түседі: адам не істесе, соның жауабын өзі арқалайды. Жақсы іс болса, абыройы да өзіне, қате болса, оның зардабы мен ұяты да өз мойнында. Мақал нағыз азаматтың белгісін осыдан көреді: ол істегенінен тайқымайды, кінәні басқаға аудармайды, «мен істедім» деп мойындап, салдарын көтереді. Ойдың екінші қыры да бар: ойланбай істелген іс кейін ауыр жүк болады, қол созар алдында мойынның оны көтере алар-алмасын ойлаған жөн.
Образдар мен теңеулер
Мақал дене мүшелерін қатар қояды: қол — іс істейтін, мойын — жүк көтеретін мүше. Қазақ тілінде «мойнына алу», «мойындау», «мойнында қарызы бар» деген тіркестердің бәрі жауапкершілікпен байланысты. Ауыл тұрмысында ауыр қапты, бөренені иыққа, мойынға салып көтерген, сондықтан мойын — салмақ түсетін жердің бейнесі. Қол бір сәтте әрекет етеді, ал мойын соның ауырлығын ұзақ уақыт сезеді: осы қарама-қайшылық мақалдың өзегі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды жауапкершіліктен қашқан адамға ескерту ретінде немесе қатесін ашық мойындаған кісіні мақтау үшін айтады. Ата-ана жасөспірімге, шебер шәкіртіне жиі айтады. Интонациясы — салмақты, кейде қатаң. Біреудің еркінен тыс болған жағдайға, кездейсоқ бақытсыздыққа қатысты айту орынсыз. Мысалы: «Терезені өзің сындырдың, енді өзің жөндетесің: азамат қолымен істегенін мойынымен көтереді».
Қолданылу жағдаяттары
— Көршінің бау-бақшасына қозыларды жіберіп алған бала кешке өзі барып кешірім сұрайды. Әкесі оған риза болып, мақалды айтады.
— Шәкірт қораның шатырын асығыс жапқан, жаңбырда су ақты. Шебер оған шығынды өзің өтейсің деп, мақалмен түсіндіреді.
— Футбол жаттықтырушысы жеңілістен кейін төрешіні кінәламай, «қатені өзіміз жібердік» дейді. Ардагер жанкүйер мақалды еске алады.