Жігіт болсаң, шоқ бол,
Шоқ болмасаң, жоқ бол.

Негізгі мағынасы

Шоқ — жалыны басылған, бірақ ішінен қызып жатқан көмір. Мақал жігіттен осындай ыстық қуат талап етеді: сырттай даңғазасыз болса да, ішінде намысы, жігері тұрақты жанып тұрсын. Шоқ ұзақ сақталады, одан қайта от тұтатуға болады, ас та шоқ үстінде піседі. Жігіт те сондай ел сүйенетін, іске жарайтын адам болсын. Ал «шоқ болмасаң, жоқ бол» — сондай қасиетің болмаса, жігітпін деп кеуде көтерме деген қатаң сын. Ойы жағынан «Жігіт жанған от болсын» мақалына жақын.

Образдар мен теңеулер

Қазақ үйінде от өшкен соң да шоқты күлмен көміп сақтайтын: таңертең сол шоқтан қайта от жағатын. Шоқтың қызуы жалынның қызуынан да тұрақты, етті шоққа қақтап, нанды шоқ үстіне пісіреді. Мақалда жалынның емес, шоқтың алынуы мәнді: көзге көрінер лапылдағаннан гөрі, ұзақ әрі терең қызу бағалы. «Шоқ» пен «жоқ» дыбысы жағынан ұқсас, бір дыбыспен ғана ажырайды, сондықтан қарама-қарсылық айқын әрі есте қалады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Жастарды жігерге шақырғанда, енжар жігіттің намысын оятқанда айтылады. Әзіл-шыны аралас, бірақ мәні — қатал талап. Кейде жігіттің өзі де өзіне ұран етіп айтады. Әлсіз, науқас адамға, жасы келген кісіге қаратып айту орынсыз. Мысалы: «Інім, бұл жұмысты басқа біреуге ысырма. Жігіт болсаң, шоқ бол, шоқ болмасаң, жоқ бол».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдағы асқа көмектесуге шақырылған жігіттер қазан көтеріп, отын жарады. Ақсақал біреуінің ептілігіне риза болып, мақалды айтады.
— Жылқышы ағасы жас көмекшісіне түнгі күзетте ұйықтап қалма деп, мақалмен ескертеді.
— Аудандық жарыстан жеңіліп келген баласына әкесі ренжімей, «келесі жолы шоқ бол» деп дем береді.