«Айлалы батыр алдырмас.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Күшке ақыл мен айла қосылса, ондай батырды жау ала алмайды, тұтқынға түсірмейді, жеңе алмайды. Мақал жалаң білектің жеткіліксіз екенін айтады: соғыста айла-тәсілді білетін, жаудың ниетін алдын ала болжайтын адам аман шығады. Бүгінгі мағынасы кең: кез келген істе күшпен қатар есеп, тапқырлық керек, ойланып әрекет еткен адам қақпанға түспейді. Айла мұнда арамдық емес, соғыс өнері, ақылды тактика мағынасында.
Образдар мен теңеулер
Айла — қулық, тәсіл, амал; батырлар жырларында айлалы батыр жауды тар жолға түсіріп, аз қолмен көп әскерді жеңеді. «Алдырмас» етістігі «алу» сөзінен: жауға қолға түспеу, ұтылмау. Мақал небәрі үш сөзден тұрады, «айлалы» мен «алдырмас» сөздерінің басындағы а дыбысы құлаққа жағымды ырғақ береді. Батыр бейнесі мұнда тек күшті емес, ақылды жауынгердің үлгісі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды жарыстағы, ойындағы немесе тұрмыстағы тапқырлықты мақтағанда айтады. Күшке ғана сенетін адамға «тек білекке арқа сүйеме» деген кеңес ретінде де қолданылады. Мысалы, шахматта аз фигурамен ұтыс тапқан оқушыға жаттықтырушысы: «Айлалы батыр алдырмас деген осы». Біреуді алдап, жымысқы жолмен пайда тапқан кісіні мақтау үшін айтса, мақалдың мағынасы бұрмаланады.
Қолданылу жағдаяттары
— Көкпарда ірі жігіттерден ығыспай, серкені тар жолмен алып шыққан ұсақ денелі шабандозға ақсақалдар: «Айлалы батыр алдырмас», — деп риза болады.
— Мал бағып жүрген жігіт қасқырлардың жолын алдын ала болжап, қойды басқа сайға айдап кетеді де, бір қозысын да жоғалтпайды.