Хан, төре, басшы туралы 228
Басшы туралы мақал-мәтелдер: көшбасшылық, әділдік, жауапкершілік пен ел басқару жөніндегі халық даналығы.
228
Мақал-мәтел
77.1K
Қаралым
338
Орташа
Ең көп оқылған
Күш атасын танымас.
Негізгі мағынасы «Күш атасын танымас» деген мақал адамның күші тасып, бетімен кеткен кезде ол өз шегін, тәртіпті, тіпті…
Ханның басын хан алар,
Қардың басын қар алар.
Қардың басын қар алар.
Негізгі мағынасы Ханның басын хан алар, қардың басын қар алар деген сөз: тең күш тек теңге ғана жеңіледі. Ханды…
Батыр қол бастар,
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Негізгі мағынасы Әр істі бастайтын өз адамы бар: соғыста қолды батыр бастайды, жиында сөзді шешен бастайды, көште, ел…
Хан - шаңырақ, халық - уық.
Негізгі мағынасы Хан — шаңырақ, халық — уық деген сөз билеуші мен елдің байланысын киіз үйдің құрылысымен береді…
Ақылды басшы алдырмас.
Негізгі мағынасы Ақылды басшы елін де, өзін де жауға алдырмайды, қапыда қолдан бермейді дейді. Ақыл мен көрегендік…
Сұрыптау:
Ақкөңілден би қойсаң,
Бұрылмас сөзге арадан.
Қара жүректен би қойсаң,
Аузы кеппес парадан.
Бұрылмас сөзге арадан.
Қара жүректен би қойсаң,
Аузы кеппес парадан.
Негізгі мағынасы Ақ көңіл, адал адамды би етіп қойсаң, ол ортадан бұрылмайды: екі жақтың сөзін тең тыңдап, біреуіне…
Ақсақалдың назасына қалма,
Сақалының ағы ұрады.
Патшаның жазасына қалма,
Өзі ұрмаса, астындағы тағы ұрады.
Сақалының ағы ұрады.
Патшаның жазасына қалма,
Өзі ұрмаса, астындағы тағы ұрады.
Негізгі мағынасы Мақал екі ескерту айтады. Біріншісі: ақсақалды ренжітіп, оның назасына қалма — оның ақ сақалы, жасы…
Ақылды басшы алдырмас.
Негізгі мағынасы Ақылды басшы елін де, өзін де жауға алдырмайды, қапыда қолдан бермейді дейді. Ақыл мен көрегендік…
Ақылсыз би болмас,
Сәулесіз үй болмас.
Сәулесіз үй болмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, ақылы жоқ адам би бола алмайды, ал жарығы жоқ үй тіршілікке…
Ақымақ атқа мінсе, атасын танымас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал ақылсыз, тәкаппар не есірген адам билікке, дәулетке, мансапқа жетсе, өзінен бұрынғыны да…
Күнде бір мақал
«Хан, төре, басшы туралы» сияқты мақалдар күн сайын таңғы 09:00-де Telegram-ға келеді
Ақымақ атқа мінсе,
Өзін төре санар.
Өзін төре санар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал мансапқа, билікке не жақсы орынға кенелген кейбір ақылсыз адамның өзін тым жоғары ұстап…
Ақын ғаріп емес пе,
Байды өтірік мақтаса.
Заман ғаріп емес пе,
Әділдіктен аттаса.
Байды өтірік мақтаса.
Заман ғаріп емес пе,
Әділдіктен аттаса.
Негізгі мағынасы Байды өтірік мақтап, сөзін сатқан ақын — ғаріп, бейшара; әділдіктен аттап кеткен заман да сондай…
Алдыңғы арбаның доңғалағы қайда жүрсе,
Соңғы арбаның доңғалағы сонда жүріеді.
Соңғы арбаның доңғалағы сонда жүріеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — алдыңғы арба қай бағытқа жүрсе, соңындағы арбаның доңғалағы да сол ізімен…
Арба кімдікі болса,
Күпшек сонікі.
Күпшек сонікі.
Негізгі мағынасы Арба да, оның бөлшегі саналатын күпшек те бір иеге тиесілі. Мақалдың тура мағынасы — қандай көлік…
Ауылда адам бар болса ,
Ауыл ала болмайды .
Ел иесі құт болса ,
Халқы ала болмайды .
Ауыл ала болмайды .
Ел иесі құт болса ,
Халқы ала болмайды .
Негізгі мағынасы Ауылда нағыз адам болса, ауыл ала болмайды, ел иесі құт болса, халқы ала болмайды деген сөз. Ортада…
Әділ биде әзіл жоқ.
Негізгі мағынасы Әділ би дау қарағанда әзілге, жеңіл сөзге бармайды: оның әр сөзі шешім, әр шешімі біреудің малы…
Әділ бидің кегі жоқ.
Негізгі мағынасы Әділ бидің ешкімге кегі жоқ дейді. Ол үкімді жеке өкпесіне, ескі араздығына қарап айтпайды: кеше өзін…
Әділ би халық үшін,
Залым би құлқын үшін.
Залым би құлқын үшін.
Негізгі мағынасы Әділ би халық үшін қызмет етеді: дауды ел тыныштығы мен ақиқат үшін шешеді. Ал залым би құлқын үшін…
Әділетсіз ұлықтан,
Қайырымды би артық.
Қайырымды би артық.
Негізгі мағынасы Әділетсіз ұлықтан қайырымды би артық дейді. Ұлық — жоғары лауазымды, үлкен билігі бар бастық; ол…
Әзірет Әлінің қылышы,
Саған да тиер бір ұшы.
Саған да тиер бір ұшы.
Негізгі мағынасы Әзірет Әлінің қылышы әділдіктің, жазаның бейнесі; мақал оның бір ұшы саған да тиеді деп ескертеді…
«Әй!» дер ажа,
«Қой!» дер қожа жоқ.
«Қой!» дер қожа жоқ.
Негізгі мағынасы Ешкім «әй» деп тыйым салмайтын, «қой» деп тоқтатпайтын жерде әркім өз бетімен кетеді. Мақал тәртіп пен…
Әкім әділ болмаса, халық бұзылады,
Сауда әділ болмаса, нарық бұзылады.
Сауда әділ болмаса, нарық бұзылады.
Негізгі мағынасы Әкім әділетсіз болса, халық бұзылады; сауда әділ болмаса, нарық бұзылады. Мақал басшының әділдігі мен…
Әкімге ісің түспесін.
Негізгі мағынасы «Әкімге ісің түспесін» деген мақалдың тура мағынасы — билік басындағы адамға тәуелді болып, оның…
Әкімге қарсы келме,
Күніңе кемшілік келер,
Молдаға қарсы келме,
Дініңе кемшілік келер.
Күніңе кемшілік келер,
Молдаға қарсы келме,
Дініңе кемшілік келер.
Негізгі мағынасы Әкімге қарсы шықсаң, күнкөрісіңе зиян келеді, молдаға қарсы шықсаң, діни беделіңе нұқсан келеді. Мақал…
Әкімнің көзінде болма,
Көңілінде бол.
Көңілінде бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — басшының көзінде көрініп, сырттай ғана байқалып жүрудің қажеті жоқ, ең…
Ә, Құдайым, ханды алмағай,
Ханды алып, қара халық сандалмағай.
Ханды алып, қара халық сандалмағай.
Негізгі мағынасы Мақал тілек түрінде айтылған: «Уа, Құдайым, ханды алма, ханды алып, қара халық сандалып қалмасын». Ел…
Әмеңгердің де әмірі бар.
Негізгі мағынасы «Әмеңгердің де әмірі бар» деген мақалдың тура мағынасы — әмеңгер, яғни жесір қалған келінге не…
Әмірші есірсе, әлеумет сорлайды.
Негізгі мағынасы Билік басындағы адам мансапқа мас болып, шектен шықса, оның зардабын бүкіл қоғам тартады. Есіру тек…
Әр ханның тұсында бір сұрқылтай.
Негізгі мағынасы Қай ханның заманын алсаң да, оның жанынан бір сұрқылтай табылады дейді мақал. Сұрқылтай сөзінің көне…
Әуелі көпке сал, ұнамаса, қайтып ал.
Негізгі мағынасы Бұл мақал бір істі не сөзді әуелі көпшілікке ұсынып, олардың пікірін тыңдап барып шешім қабылда…
Әулекі би ат үстінен билік айтар.
Негізгі мағынасы Әулекі, яғни жеңілтек, байсалсыз би дауды тыңдап, екі жақтың сөзін салмақтамай, аттан түспей-ақ…
Бай тамырлас, би құлақтас.
Негізгі мағынасы Байлар бір-бірімен тамыр, яғни дос, серік болып, бір-бірін қолдайды; билер бір-бірінің құлағына…
Бақан - үй тіреуі,
Төре - ел тіреуі.
Төре - ел тіреуі.
Негізгі мағынасы Бақан киіз үйді тіреп тұратындай, төре де елдің тірегі. Мақал басшының ел үшін орнын тұрмыстық…
Балық басынан сасиды,
Жаман аяғынан сасиды.
Жаман аяғынан сасиды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы бойынша, балық бұзылса, алдымен басынан иістенеді; ал астарлы мағынасы…
Балық басынан шіриді,
Су басынан бұзылады.
Су басынан бұзылады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — балық алдымен бас жағынан бұзылса, су да бастауынан лайланса, бүкіл ағыс…
Бармақ мықты болса,
Саусақтардың жұдырық болуы оңай.
Саусақтардың жұдырық болуы оңай.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бас бармақ мықты, берік болса, қалған саусақтарды жинап жұдырық түю оңай…
Барма ханға,
Өзі келер малға.
Барма биге,
Өзі келер үйге.
Өзі келер малға.
Барма биге,
Өзі келер үйге.
Негізгі мағынасы Ханға да, биге де өз аяғыңмен барып жалынба, керек болсаң олар өздері келеді дейді. Хан елдің малына…
Бас болмақ оңай, бастамақ қиын.
Негізгі мағынасы Бас болу, яғни басшы деген атақ алу оңай, ал бастау, істі алға жылжытып, жұртты соңынан ерту қиын…
Басқарушы болмаса, ел қадірі кетеді.
Елінде айтыс болса, ер қадірі кетеді.
Елінде айтыс болса, ер қадірі кетеді.
Негізгі мағынасы Басқаратын адамы болмаса, елдің қадірі кетеді; ал елінде айтыс-тартыс, дау-дамай болса, ердің қадірі…
Бассыз үйдің иті осырақ.
Негізгі мағынасы Иесі, басшысы жоқ үйдің иті де тәрбиесіз, жиіркенішті болып кетеді. Ит — үйдің айнасы: иесі қатал…
Бастығың болса білімсіз,
Тындырар ісің тиімсіз.
Тындырар ісің тиімсіз.
Негізгі мағынасы Бастығың білімсіз болса, сенің тындырған ісің де тиімсіз болады дейді. Қанша тырысып, адал еңбек етсең…
Басшы көп те, қосшы аз, көбінің басы таз.
Негізгі мағынасы Басшы болғысы келетіндер көп те, қосшы, яғни қолғабыс етіп, жұмысты атқаратындар аз, оның үстіне басшы…
Басшысын таппаған ел азады,
Жолдасын таппаған ер азады.
Жолдасын таппаған ер азады.
Негізгі мағынасы Басшысын таппаған ел азады, жолдасын таппаған ер азады дейді. Ел өзін бастайтын, бір жерге ұйыстыратын…
Батпаққа батқан пілді піл ғана шығара алады.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — батпаққа кіріп кеткен үлкен пілді одан тек күші тең, салмағы мен қуаты…
Батыр қол бастар,
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Шешен сөз бастар,
Көсем жол бастар.
Негізгі мағынасы Әр істі бастайтын өз адамы бар: соғыста қолды батыр бастайды, жиында сөзді шешен бастайды, көште, ел…
«Басшы туралы» мақал-мәтелдер – ел басқару, жетекшілік ету, әділ шешім, тәртіп пен жауапкершілік жайлы халықтың өмірлік тәжірибесінен туған нақыл сөздер. Бұл топтағы даналық ойлар басшының мінезі, сөзі мен ісінің бірлігі, қарашаға қамқорлығы, қиын шақта дұрыс бағыт көрсете білуі сияқты қасиеттерді бағалайды.
Мұндай мақал-мәтелдер жақсы басшының елді ұйыстырып, еңбекке жұмылдыратынын, ал әділетсіз, менмен жетекшінің берекені қашыратынын еске салады. Сондай-ақ олар бағыныштының да міндетін, бірлік пен ынтымақтың маңызын, кеңес пен парасаттың жетекшіге тірек болатынын көркем түрде жеткізеді.
Мұндай мақал-мәтелдер жақсы басшының елді ұйыстырып, еңбекке жұмылдыратынын, ал әділетсіз, менмен жетекшінің берекені қашыратынын еске салады. Сондай-ақ олар бағыныштының да міндетін, бірлік пен ынтымақтың маңызын, кеңес пен парасаттың жетекшіге тірек болатынын көркем түрде жеткізеді.