Әулекі би ат үстінен билік айтар.
«Әулекі би ат үстінен билік айтар.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Әулекі, яғни жеңілтек, байсалсыз би дауды тыңдап, екі жақтың сөзін салмақтамай, аттан түспей-ақ, асығыс үкім шығарады. «Ат үстінен» — қазақ тілінде «үстірт, асығыс, мән бермей» дегенді білдіреді. Мақал асығыс, ойланбай шығарылған шешімнің әділетсіз болатынын, мұндай төрешінің ел алдында абыройы жоқ екенін айтады. Шын би атынан түсіп, отырып, тыңдап, ойланып барып сөйлейді.
Образдар мен теңеулер
Дәстүрде дау шешу — салтанатты, ұзақ іс: би киіз үйде немесе жиында отырып, екі жақты тыңдап, куәгерлерден сұрап барып билік айтқан. Аттан түспеу — асығудың, кісіні елемеудің белгісі. «Ат үстінен сөйлеу» тіркесі осыдан «үстірт, мән бермей» деген мағынаға ие болған. «Әулекі» — жеңілтек, ұшқалақ, байсалсыз. Мақал бидің ішкі мінезін, әулекілігін, оның сыртқы қимылымен — аттан түспеуімен байланыстырады.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақалды мән-жайды тыңдамай, асығыс шешім шығарған адамға сын ретінде айтады. Мысалы, балалардың төбелесін екі жағын сұрамай, біреуін ғана жазалаған тәрбиешіге ата-ана: «Әулекі би ат үстінен билік айтар», — деп реніш білдіреді. Шұғыл жағдайда тез шешім қабылдаған адамды бұл мақалмен кінәлау әділетсіз: мақал жылдамдықты емес, немқұрайлықты сынайды.
Қолданылу жағдаяттары
— Көршілер арасындағы шекара дауына келген учаскелік полиция жерді көрмей, бір жақтың сөзімен хаттама жазып кетті. Ақсақал мақалды айтып, наразылық білдірді.
— Бәйгеде мәреге екі ат қатар келгенде, қазы бейнежазбаны қарамай-ақ жеңімпазды жариялады. Атбегілер мақалды айтып, қайта қарауды сұрады.