Хан, төре, басшы туралы — 2-бет 228
Сұрыптау:
Бек болмаған бек болса,
Таяқ кетпес басыңнан.
Таяқ кетпес басыңнан.
Негізгі мағынасы Бұрын билік көрмеген, тәжірибесіз біреу кенет бек болса, оның қарамағындағылардың басынан таяқ…
Бекзаттан би қойсаң,
Ойлар тамағын.
Бейзаттан би қойсаң,
Білмес сабағын.
Жаманнан би қойсаң,
Ашпас қабағын.
Ойлар тамағын.
Бейзаттан би қойсаң,
Білмес сабағын.
Жаманнан би қойсаң,
Ашпас қабағын.
Негізгі мағынасы Би қоярда үш түрлі қатеден сақтандырады. Бекзаттан, яғни тегі асыл, ақсүйек тұқымнан би қойсаң, ол ел…
Бектен белгі белге медет.
Негізгі мағынасы Бектен алған белгі, яғни оның сенім хаты, мөрі, сыйлаған бір заты белге медет, арқаға сүйеніш болады…
Бектің бұлағынан су ішпе.
Негізгі мағынасы Бектің бұлағынан су ішпе: билік иесінің берген жақсылығы, сыйы тегін емес, оның қарызы ауыр болады…
Бектің ұлы шабырдан жығылса,
тұлпарға мінгізеді.
тұлпарға мінгізеді.
Негізгі мағынасы Бектің ұлы ойлы-қырлы, бұталы шабырда аттан құлап қалса, оны ешкім кінәламайды, қайта астына тұлпар…
Күнде бір мақал
«Хан, төре, басшы туралы» сияқты мақалдар күн сайын таңғы 09:00-де Telegram-ға келеді
Би болған адам ақырып бола ма?
Негізгі мағынасы Би, яғни дау шешетін, ел басқаратын адам айғайлап, ақырып сөйлемейді: оның беделі даусының…
Би болғаннан не пайда,
Халыққа көмек болмаса?
Шөлдегі оттан не пайда,
Халайық көшіп қонбаса?
Халыққа көмек болмаса?
Шөлдегі оттан не пайда,
Халайық көшіп қонбаса?
Негізгі мағынасы Халыққа көмегі тимесе, би болғаннан не пайда, жұрт көшіп келіп қонбаса, шөлдегі шөптен не пайда дейді…
Би жоқта құл жүреді жораға,
Ит жоқта шошқа үреді қорада,
Ит жоқта шошқа үреді қорада,
Негізгі мағынасы Би жоқ жерде құл жора-жосықты басқарып жүреді, ит жоқ қорада шошқа үреді дейді. Лайықты адам орнында…
Биік ағаш бұрын құлайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: бойы биік, асқақ ағаш желге де, дауылға да бірінші болып төтеп береді…
Биің жылан болса, елің лаң болар.
Негізгі мағынасы Биің жылан сияқты уытты, айлакер болса, елің лаңға ұшырайды дейді. Жылан қазақ ұғымында…
Биің қылаң болса, елің ылаң болады.
Негізгі мағынасы Би қылаң — тұрақсыз, жеңілтек, бір сөзде тұрмайтын, біресе бір жаққа, біресе екінші жаққа бұрылатын…
Билігі барда - киелі ауыз,
Билігі кеткенде - күйелі ауыз.
Билігі кеткенде - күйелі ауыз.
Негізгі мағынасы Билігі барда адамның аузынан шыққан әр сөз киелі саналады: оны тыңдайды, құптайды, мақтайды. Билігі…
Бір кісі таққа мінсе,
Қырық кісі атқа мінеді.
Қырық кісі атқа мінеді.
Негізгі мағынасы Бір адам тақ иесі болса, оның артынан қырық адам атқа мінеді дейді мақал. «Атқа міну» тілімізде ел…
Диқан болсаң, жеріңнің басында бол,
Сыпайы болсаң, бегіңнің қасында бол.
Сыпайы болсаң, бегіңнің қасында бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақал екі түрлі істің жөнін қатар айтады. Диқан адам жермен тікелей айналысуы керек, өйткені…
Дос таппаған ер азар,
Басшы таппаған ел тозар.
Басшы таппаған ел тозар.
Негізгі мағынасы Жалғыз жүрген, дос таба алмаған адам біртіндеп әлсірейді, қиын сәтте сүйеніш таппай, мұңға батады. Дәл…
Екі жақсы таққа таласса,
Ортада қу тойынар.
Ортада қу тойынар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — екі жақсы, яғни екі беделді не қабілетті адам билікке, орынға немесе бір…
Екі қошқардың басы бір қазанға сыймайды.
Негізгі мағынасы Екі қошқардың басы бір қазанға сыймайды деген мақал бір ортада екі күшті, мінезі қатты, өз дегенінен…
Екі қылыш бір қынапқа сыймайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — екі қылышты бір қынапқа қатар сыйғызу мүмкін емес. Астарлы мағынасы — бір…
Екі тізгін, бір шылбыр.
Негізгі мағынасы Атты басқаратын екі тізгін де, жетектейтін бір шылбыр да бір адамның қолында деген бейне. Кімнің…
Ел ағасы іріткішіл болса,
Елін жауы шабар.
Елін жауы шабар.
Негізгі мағынасы Елді бастаған ақсақал, ел ағасы ауылдардың басын қосып, араздықты басуы тиіс. Ал ол өзі іріткі салса…
Ел артындағы шаң жұтар,
Ел алдындағы май жұтар.
Ел алдындағы май жұтар.
Негізгі мағынасы Көш жүргенде алдыңғы түйелер мен аттар шаң көтереді, артта қалғандар соны жұтып келеді. Ал алда…
Ел ұстама, ел ұстасаң, кек ұстама.
Негізгі мағынасы Ел басқаруға ұмтылма, ал егер ел басқаратын болсаң, кек сақтама дейді. Билік — ауыр жүк: оны алған…
Елшісіне қарап елін таны.
Негізгі мағынасы Елші — бір елдің атынан басқа елге сөз жеткізуге, келісім жасауға жіберілген адам. Ол қалай сөйлесе…
Ең ақылды адам - ел билеуден аулақ болған адам.
Негізгі мағынасы Ең ақылды адам — ел билеуге, билік басына таласпай, одан аулақ жүрген адам. Билік үлкен жауапкершілік…
Ер екі айтса - ез,
Хан екі айтса - қатын.
Хан екі айтса - қатын.
Негізгі мағынасы Ер екі айтса — ез, хан екі айтса — қатын дейді мақал. Екі айту — айтқанынан қайту, уәдесін бұзу. Ескі…
Есім ханның ескі жолы,
Қасым ханның қасқа жолы.
Қасым ханның қасқа жолы.
Негізгі мағынасы Мақалда қазақ хандығының екі белгілі заң жолы аталады. «Қасым ханның қасқа жолы» — Қасым хан тұсында…
Ескі ханның ақылы жүрмес,
Жаңа ханның бұйрығы жүрмес.
Жаңа ханның бұйрығы жүрмес.
Негізгі мағынасы Мақал билік ауысқан сәттегі берекесіздікті суреттейді. Ескі ханның уақыты өтті, оның ақылы мен сөзін…
Ешкі бастаған қой егінге түсер,
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — ешкі бастап жүрген қой отары егінге кіріп кетеді деген ойды білдіреді…
Жақсыдан әкім қойсаң, елді түзетер.
Жаманнан әкім қойсаң, елді жүдетер.
Жаманнан әкім қойсаң, елді жүдетер.
Негізгі мағынасы Жақсы адамды әкім етіп қойсаң, ол елді түзетеді, жаман адамды қойсаң, елді жүдетеді дейді. Әкім — ел…
Жақсы қойшының төлі түлеп тұрады,
Жаман қойшының төлі жүдеп тұрады.
Жаман қойшының төлі жүдеп тұрады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жақсы басшының, шебер маманның еңбегі мен жауапкершілігі қандай болатынын білдіреді. Тура…
Жақсы қошқар жарты отар қойға тең.
Негізгі мағынасы Жақсы қошқар бүкіл отардың берекесін келтіретін жетекші күш саналады. Мақалдың тура мағынасы — сапалы…
Жақсы мұраптың соңынан су ереді,
Жаман мұраптың соңынан шу ереді.
Жаман мұраптың соңынан шу ереді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал жақсы басшы, ұйымдастырушы не жөн білетін адам тұрған жерде іс те дұрыс жүретінін білдіреді…
Жаман басшыдан жақсының сілтеуі артық.
Негізгі мағынасы Жаман басшының басқаруынан гөрі жақсы адамның бір нұсқауы, бір ишарасы артық дейді. Лауазымы бар…
Жаман би дауда алдырады.
Негізгі мағынасы Нашар би дауда өз жағын ұтқызады, жеңіліп, айыпты жақ болып шығады. Бұрын ру мен ру арасындағы дауда…
Жер бастырығы - тау,
Ел бастырығы - бек.
Ел бастырығы - бек.
Негізгі мағынасы Жерді тау басып ұстап тұрады, елді бек ұстап, біріктіріп тұрады. Мақалда тау жердің шайқалмай, тұрақты…
Жердің құты - жаңбыр,
Елдің құты - азамат.
Үйдің құты - жақсы әйел,
Аймақтың құты - әділ басшы.
Елдің құты - азамат.
Үйдің құты - жақсы әйел,
Аймақтың құты - әділ басшы.
Негізгі мағынасы Әр нәрсенің өз берекесі бар: жерді жаңбыр көгертеді, елді оның азаматтары көтереді, үйді жақсы әйел…
Жер таусыз, ел хансыз болмас.
Негізгі мағынасы Таусыз жер жоқ, хансыз ел жоқ дейді мақал. Табиғатта жазық та, биік те бар, тау жерге сүйеніш, белгі…
Жер төбесіз, ел төресіз болмайды.
Негізгі мағынасы Жердің төбесі, биігі болатыны сияқты, елдің де басшысы, төресі болады. Мақал басшысыз ел болмайтынын…
Жер шайқалса, төбеге қатер,
Ел шайқалса, төреге қатер.
Ел шайқалса, төреге қатер.
Негізгі мағынасы Жер сілкінсе, ең алдымен төбе, биік жер опырылып, құлайды; ел толқып, бүлік шықса, ең алдымен төреге…
Жеті атасы би болған
Жеті жұрттың қамын жер.
Би болмаған би болса,
Құлақ-миын шағып жер.
Жеті жұрттың қамын жер.
Би болмаған би болса,
Құлақ-миын шағып жер.
Негізгі мағынасы Жеті атасы би болған адам жеті жұрттың қамын жейді, яғни бүкіл елдің қамын ойлайды; бұрын би болмаған…