Хан, төре, басшы туралы — 4-бет 228
Сұрыптау:
Қожа бардағы күн қайда?
Негізгі мағынасы Қожа бар кездегі күн қайда? — өткен жақсы күндерді сағынып, күрсінген адамның сөзі. Мұндағы қожа…
Қожаның қарны тоқ,
Құлымен жұмысы жоқ.
Құлымен жұмысы жоқ.
Негізгі мағынасы Қожаның қарны тоқ болса, құлымен жұмысы жоқ: тоқ қожайын өзіне қызмет ететін адамның аш-жалаңаш екенін…
Қойды құртаң бүлдіреді,
Елді сұлтан бүлдіреді.
Елді сұлтан бүлдіреді.
Негізгі мағынасы Құрт ауруына шалдыққан бір қой бүкіл отарға ауру жұқтырып, бүлдіреді; елді де бір нашар билеуші…
Қой еркесі - серке,
Ел еркесі - ер.
Ел еркесі - ер.
Негізгі мағынасы Қой отарының ішінде серке ерекше: оны малшы еркелетеді, ол отарды бастап жүреді, қой соның соңынан…
Қой семізі - қойшыдан.
Негізгі мағынасы Қойдың семіз, күйлі болуы ең алдымен оны баққан қойшыға байланысты. Яғни малдың жағдайы қожайынның не…
Күнде бір мақал
«Хан, төре, басшы туралы» сияқты мақалдар күн сайын таңғы 09:00-де Telegram-ға келеді
Қосшы болуға жараған,
Басшы болуға да жарайды.
Басшы болуға да жарайды.
Негізгі мағынасы Қосшы болуға жараған адам басшы болуға да жарайды дейді. Біреудің қасында көмекші болып, жұмысты…
Құлға да бір билік.
Негізгі мағынасы Құлға да бір билік бар дейді: ең төмен тұрған адамның да өз ісіне, өз басына қатысты айтар сөзі…
Құлшар өссе, қожаның құлы.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тура мағынасында біреудің бағы, дәулеті немесе күші артса, екінші біреудің соған тәуелді…
Қыдырып ішкен көженің қиюы жоқ,
Қыдырып айтқан биліктің керегі жоқ.
Қыдырып айтқан биліктің керегі жоқ.
Негізгі мағынасы Үйден үйге қыдырып жүріп ішкен көженің қиюы, яғни жөні, тұрағы жоқ; жүріп-тұрып, қыдырып жүріп айтқан…
Мал бақпаған мал бақса,
Жайламаған сай қоймас.
Би болмаған би болса,
Билемеген ел қоймас.
Жайламаған сай қоймас.
Би болмаған би болса,
Билемеген ел қоймас.
Негізгі мағынасы Бұрын мал бақпаған адам мал бақса, жайылмаған сай қалдырмайды: малды тыным таптырмай, ойлы-қырлы…
Миға ерген дене азбайды,
Милыға ерген ел азбайды.
Милыға ерген ел азбайды.
Негізгі мағынасы Дене мидың айтқанымен жүрсе, қимылы орнымен болады, күшін босқа шашпай, жүдемейді. Ел де дәл солай…
Мың қойға - бір Шопан,
Мың жылқыға - бір Қамбар.
Мың жылқыға - бір Қамбар.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: көп қойға бір шопан, көп жылқыға бір қамбар жетіп, оларды бағып-қағып…
Мың қосшыға бір басшы.
Негізгі мағынасы Мың қосшыға бір басшы жетеді, мың көмекшінің ісін бір басшы бағыттайды дейді. Көп адам бір іске…
Ойсызды би сайласаң, тәкаппар етесің.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: ойы таяз, парасаты жетілмеген адамды би етіп сайласаң, ол қызметтің…
Ойында өрелік жоқ,
Ханда төрелік жоқ.
Ханда төрелік жоқ.
Негізгі мағынасы Ойын үстінде әдеттегі тыйым мен шек әлсірейді: әзіл-қалжың, қағысу, тіпті сәл ерсі сөз де ойынның…
Осал ағаш бұтағын көтере алмас,
Осал адам атағын көтере алмас.
Осал адам атағын көтере алмас.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамға берілген атақ, абырой, жауапкершілік ауыр жүк екенін білдіреді. Тура мағынасында…
Оты жоқ жер жетім,
Басшысы жоқ ел жетім,
Елінен ауған ер жетім,
Тыңдаусыз сөз жетім,
Жоқтаусыз қыз жетім.
Басшысы жоқ ел жетім,
Елінен ауған ер жетім,
Тыңдаусыз сөз жетім,
Жоқтаусыз қыз жетім.
Негізгі мағынасы Мақал тірегінен айырылған бес нәрсені «жетім» деп атайды. Оты, яғни шөбі жоқ жерге мал да, ел де…
Отырса от басында,
Көшсе көш басында.
Көшсе көш басында.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамды елге сыйлы, сөзі өтімді, ісі алдыңғы қатарлы, қай ортада да беделі бар тұлға ретінде…
Өз елін танымаған,
Биге би болмас.
Биге би болмас.
Негізгі мағынасы Өз елін танымаған адам билер арасында би болып саналмайды дейді. Бидің басты қасиеті — елін білуі: әр…
Өтпес жарлық - байға қорлық.
Негізгі мағынасы Орындалмайтын бұйрық берген адам өзін-өзі масқаралайды. Бай, яғни билігі мен беделі бар кісі жарлық…
Патша залым болса, жұрт тозады,
Патша ғалым болса, жұрт озады.
Патша ғалым болса, жұрт озады.
Негізгі мағынасы Патша залым болса, жұрт тозады, патша ғалым болса, жұрт озады деген сөз. Елдің жағдайы билеушінің кім…
Патшаның қолтығы кең, құйрығы ұзын.
Негізгі мағынасы Патшаның қолтығы кең, құйрығы ұзын деген сөз мемлекет билігінің ауқымы туралы. Қолтығы кең — ол көп…
Патшаң соқыр болса, көзіңді қысып сөйле.
Негізгі мағынасы Патшаң соқыр болса, көзіңді қысып сөйле деген сөз: билеушіңнің кемшілігін бетіне баспа, оның қалпына…
Патшасы ақынын іздеген ел бақытты,
Ақыны патшасын іздеген ел бақытсыз.
Ақыны патшасын іздеген ел бақытсыз.
Негізгі мағынасы Патша ақынды іздесе, яғни билік шындықты айтатын, ел мұңын жеткізетін сөз иесін өзі қадірлеп шақырса…
Сан тимеске сан тиді,
Шен тимеске шен тиді.
Шен тимеске шен тиді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бұрын қолы жетпеген, ойламаған жерден әлдебір артық немесе күтпеген…
Серкесіз қой отары болмайды.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: қой отарының алдында жол бастайтын серке болмаса, мал шашырап, бағытсыз…
Соқырдан қарауыл қойсаң,
Елді жауға алдырар.
Наданнан би қойсаң,
Елді дауға қалдырар.
Елді жауға алдырар.
Наданнан би қойсаң,
Елді дауға қалдырар.
Негізгі мағынасы Соқырды қарауыл қойсаң, ол жауды көрмей, елді жауға алдырады; наданды би қойсаң, ол дауды шеше алмай…
Сом алтынды басып отыру
үшін де көтен керек.
үшін де көтен керек.
Негізгі мағынасы Сом алтынның үстіне отырып, оны иеленіп, қорғап отырудың өзі де оңай емес: оған лайықты отырғыш керек…
Су келтірер бір кісі,
Егін егер мың кісі.
Егін егер мың кісі.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — бір адамның су жеткізуі, ал мың адамның егін егуі. Астарлы мағынасы — кез…
Су патшасы - мұрап,
Түн патшасы - шырақ.
Түн патшасы - шырақ.
Негізгі мағынасы Бұл мақал әр істің өз иесі, өз реті болатынын білдіреді. Су тарату, арық-атызды жөнге салу сияқты…
Тақ пен бақ егіз.
Негізгі мағынасы Тақ — билік, хандық орын; бақ — тағдыр сыйлаған сәттілік. Мақал оларды егізге теңейді: біреуі бар…
Тілі жеткенше сөйлеген - шешен,
Қолы жеткенше нұсқаған - көсем.
Қолы жеткенше нұсқаған - көсем.
Негізгі мағынасы Тілі жеткенше сөйлеген адам — шешен, қолы жеткенше нұсқаған адам — көсем дейді. Шешен сөзінің шегіне…
Тірілігіміздің билігі «Арқар» ұранды төреде. Өліміміздің билігі «Алдияр» ұранды қожада.
Негізгі мағынасы Тірі кезімізде бізді «Арқар» деп ұран салатын төрелер билейді, өлгенде жаназамызды, жерлеуімізді…
Топтан озған - шешен,
Көптен озған - көсем.
Көптен озған - көсем.
Негізгі мағынасы Топтан озған адам — шешен, көптен озған адам — көсем дейді. Жиын, дау, сөз сайысы кезінде сөзімен…
Төлеңгіт, төреңді күт
Негізгі мағынасы Төлеңгіт, сенің ісің — төреңді күту, оған қызмет ету. Мақал әр адамның өз міндеті бар екенін, өз орнын…
Төрден орын тисе, төредей орнық.
Негізгі мағынасы Төрден, яғни ең құрметті жерден орын берілсе, сол орынға төредей, сабырмен, лайықты отыр. Мақал…
Төре айғақ болса, бітім болмас,
Төбе тайғақ болса, шығып болмас.
Төбе тайғақ болса, шығып болмас.
Негізгі мағынасы Төренің өзі айғақ, яғни куә не айыптаушы болса, дауда бітім болмайды; төбе тайғақ болса, оған шығу…
Төреге ерген ерін арқалайды.
Негізгі мағынасы Төренің соңына ерген адам ақыры атынан айырылып, ерін арқалап, жаяу қалады. Мақал билік иесіне…
Төренің иті төрде үреді.
Негізгі мағынасы Бұл мақал билік иесіне, мансапты адамға жақын жүргендердің даусы да, ісі де өзгеден биік көрінетінін…
Төренің тілі тәтті, діні қатты.
Негізгі мағынасы Төренің сөзі жұмсақ, жылы, тыңдауға жағымды, бірақ ішкі мінезі қатал, шешімі қатты. Мақал билік…