Хан, төре, басшы туралы — 3-бет 228
Сұрыптау:
Жігітке ерлік те оңай, билік те оңай.
Негізгі мағынасы Нағыз жігітке ерлік жасау да, билік айту да оңай: ол жауға қарсы шығуға да, елдің дауын шешуге де…
Жоқты бардай, ақсақты тыңдай етеді.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — жоқ нәрсені бар сияқты көрсетіп, әлсізді мықты етіп көрсету. Астарлы…
Жүзден біреу - шешен,
Мыңнан біреу - көсем.
Мыңнан біреу - көсем.
Негізгі мағынасы Жүз адамның ішінен біреуі ғана шешен шығады, ал мың адамның ішінен біреуі ғана көсем шығады дейді…
Жүзді айдап, бірді жетелеген.
Негізгі мағынасы Жүз малды алдына салып айдап, тағы біреуін жетегіне алып келе жатқан адамның суреті — малы көп…
Жүзді жетелеп, бірді мінген.
Негізгі мағынасы Жүз атты жетекке алып, біреуін ғана мінген адам туралы айтылған тіркес. Ол асқан молшылықты, малы мен…
Күнде бір мақал
«Хан, төре, басшы туралы» сияқты мақалдар күн сайын таңғы 09:00-де Telegram-ға келеді
Жұт болса ит семіріп,
Иесіне айбат қылады.
Дау болса би семіріп,
Еліне айбат қылады.
Иесіне айбат қылады.
Дау болса би семіріп,
Еліне айбат қылады.
Негізгі мағынасы Жұт жылы мал қырылғанда ит өлексеге тойып семіреді де, иесіне ырылдап, айбат шегеді. Дау көбейгенде би…
Ит тобын арыстан бастаса,
Барлық ит арыстан болады,
Арыстан тобын ит бастаса,
Барлық арыстан ит болады.
Барлық ит арыстан болады,
Арыстан тобын ит бастаса,
Барлық арыстан ит болады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал топты кім бастап, кім басқарса, соның ықпалы бәріне тарайтынын айтады. Тура мағынада иттің…
Кедей елдің көшбасшысы көп.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — тұрмысы төмен, жағдайы әлсіз елде басшылыққа ұмтылатын, сөзін өткізіп…
Келсап құрыса,
Келі керектен өзі-ақ қалады.
Келі керектен өзі-ақ қалады.
Негізгі мағынасы Бұл мақал адамның өмірінде белгілі бір істі атқарып тұрған негізгі құрал не тірек жоғалса, сол істің…
Керуенбасы білікті болса, түйе азбайды;
Қолбасы білікті болса, сарбазы азбайды.
Қолбасы білікті болса, сарбазы азбайды.
Негізгі мағынасы Керуенбасы білікті болса, түйелер жолда азып-тозбайды; қолбасы білікті болса, сарбаздары қырылмайды…
Кілемге бергісіз алаша бар,
Ханға бергісіз қараша бар.
Ханға бергісіз қараша бар.
Негізгі мағынасы Кейбір алаша кілемнен де қымбат, кейбір қарапайым адам ханнан да артық дейді мақал. «Бергісіз»…
Кім бай болғысы келмейді,
Құдайы қаламайды.
Кім би болғысы келмейді,
Халқы қаламайды.
Құдайы қаламайды.
Кім би болғысы келмейді,
Халқы қаламайды.
Негізгі мағынасы Бай болғысы келмейтін адам жоқ, бірақ байлық тек адамның қалауымен келмейді: оған Құдайдың, тағдырдың…
Көктем гүлдің бағын ашады,
Көсем елдің бағын ашады.
Көсем елдің бағын ашады.
Негізгі мағынасы Көктем келгенде гүлдер ашылып, бағы жанатыны сияқты, көсем шыққан елдің де бағы ашылады дейді. Жақсы…
Көк толқыса, жер құлайды,
Көп толқыса, хан құлайды.
Көп толқыса, хан құлайды.
Негізгі мағынасы Көк толқыса, яғни аспан дүлей күшке еніп, жер сілкінсе, жер опырылып құлайды; көп толқыса, яғни халық…
Көпке сөзің ұнаса - шешендіктің белгісі ,
Көп ішінде сөйлеген - көсемдіктің белгісі.
Көп ішінде сөйлеген - көсемдіктің белгісі.
Негізгі мағынасы Сөзің көпшілікке ұнаса — бұл шешендігіңнің белгісі; көп адамның ортасында сөйлей алсаң — бұл…
Көп сөйлейді залым би,
Аз сөйлейді әділ би.
Аз сөйлейді әділ би.
Негізгі мағынасы Әділ би көп сөйлемейді: дауды тыңдап, шындықты таразылап, бір-екі ауыз сөзбен кесіп айтады. Залым би…
Көпті жаман басшы тоздырады,
Жақсы басшы оздырады.
Жақсы басшы оздырады.
Негізгі мағынасы Бір халықты, бір ұжымды жаман басшы күйзелтіп, әбден титықтатады, ал жақсы басшы алға шығарып…
Көргені жақсы көш бастар.
Негізгі мағынасы Көргені жақсы, яғни жақсы тәрбие көрген, жақсы жерді, жақсы адамдарды көрген, тәжірибесі мол адам көш…
Көреген басшы елді өсіреді,
Күшті майдан ерді өсіреді.
Күшті майдан ерді өсіреді.
Негізгі мағынасы Көреген басшы елді өсіреді, күшті майдан ерді өсіреді дейді. Алысты болжайтын, ертеңді ойлайтын…
Көсем - қиында, шешен - жиында.
Негізгі мағынасы Ел бастайтын көсемнің кім екені қиын-қыстау кезде, шешеннің құны жұрт жиналған жерде танылады. Тыныш…
Көшбасшының кигені жылы,
Жылаған баланы не қылсын?
Жылаған баланы не қылсын?
Негізгі мағынасы Көштің алдында келе жатқан көшбасшының үстіндегі киімі жылы, оған тоңып жылаған баланың қамы жоқ…
Көшбасшысы жоқ болса, ел оңбайды.
Құралай бастаған киік оңбайды.
Құралай бастаған киік оңбайды.
Негізгі мағынасы Көшбасшысы жоқ ел оңбайды, құралай бастаған киік үйірі оңбайды дейді. Ел болсын, табын болсын, оны…
Күш атасын танымас.
Негізгі мағынасы «Күш атасын танымас» деген мақал адамның күші тасып, бетімен кеткен кезде ол өз шегін, тәртіпті, тіпті…
Күштіде Тәңір жоқ.
Негізгі мағынасы «Күштіде Тәңір жоқ» деген мақалдың тура мағынасы — күші басым, билігі жүріп тұрған адамға ешкім қарсы…
Күшті есіктен кірсе,
Төре түндіктен шығады.
Төре түндіктен шығады.
Негізгі мағынасы Нағыз күшті адам есіктен кіріп келсе, төре түндіктен, яғни үйдің төбесінен қашып шығады. Мақал атақ…
Күштінің қолы мықты.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: күші бар адамның қолы берік, әрекеті мығым болады. Астарлы мағынасы: күші…
Күштінің қолы ұзын.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — күші басым адамның қолы ұзын, яғни ол алыста тұрғанға да жеткендей…
Қажы бардағы күн қайда?
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы: адам қажы, беделді, сөзі өтімді кісі бар кезде кез келген істің сәтін…
Қазақбайдың ұлы болғанша,
Халықбайдың құлы бол.
Халықбайдың құлы бол.
Негізгі мағынасы Бұл мақалдың тура мағынасы — атағы бар, бірақ өзінен шыққан пайдасы жоқ бір әулеттің адамы болғаннан…
Қазы - хан қасында,
Қараша - жар басында.
Қараша - жар басында.
Негізгі мағынасы Мақал ескі қоғамдағы теңсіздікті екі сурет арқылы береді. Қазы, яғни сот, ханның қасында: биліктің…
Қайғың болса, ханға бар,
Қарның ашса, байға бар.
Қарның ашса, байға бар.
Негізгі мағынасы Бұл мақал қиындықтың түріне қарай жүгінетін адамды немесе орынды меңзейді. Бірінші жолда…
Қайырымы жоқ байлықтан не пайда,
Әділдігі жоқ бектіктен не пайда?
Әділдігі жоқ бектіктен не пайда?
Негізгі мағынасы Бұл мақал сырттай мол көрінген нәрсенің шын құны жоқ екенін айтады. Байлық қайырымға, адамға пайдасы…
Қаңлыдан өзге хан болмас.
Негізгі мағынасы Қаңлыдан өзге хан болмас — қаңлысыз хан болмайды деген сөз. Бұл да қаңлы руының хан сайлау рәсіміндегі…
Қаңлысыз хан сайланбайды.
Негізгі мағынасы Қаңлысыз хан сайланбайды деген сөз ескі ел дәстүрі туралы: хан сайлау жиынында қаңлы руының қатысуы…
Қара қылды қақ жарған.
Негізгі мағынасы Бұл мақал тура мағынасында «қара жіпті қақ ортасынан дәл бөлу» дегенді білдіргенімен, астарлы мағынасы…
Қараның таққа мінгені -
Біріне бірінің құда түскені.
Біріне бірінің құда түскені.
Негізгі мағынасы Қарапайым адамның таққа мінгені — бір-біріне құда түскен күні дейді мақал. Қара халық хан тағына…
Қараша ханға жыласа,
Хан ханымға жылайды.
Хан ханымға жылайды.
Негізгі мағынасы Қарапайым адам мұңын ханға айтса, хан өз мұңын ханымына айтады дейді мақал. Әркімнің жылайтын, қамығын…
Қараша - хан тұсында,
Әйел - ер тұсында.
Әйел - ер тұсында.
Негізгі мағынасы Мақал ескі қоғамның тәртібін екі жұппен суреттейді: қарапайым халық ханның қамқорлығы мен билігі…
Қатын бастаған көш оңбас.
Негізгі мағынасы «Қатын бастаған көш оңбас» деген мақалдың тура мағынасы — көшті әйел бастап шықса, жол дұрыс болмайды…
Қатыныңа құл болмасаң,
Үй болмайсың.
Халқыңа құл болмасаң,
Би болмайсың.
Үй болмайсың.
Халқыңа құл болмасаң,
Би болмайсың.
Негізгі мағынасы Отбасыңа қызмет етпесең, үй бола алмайсың; халқыңа қызмет етпесең, би бола алмайсың дейді. «Құл болу»…