Әділ би халық үшін,
Залым би құлқын үшін.
«Әділ би халық үшін, Залым би құлқын үшін.» — мағынасы қандай?
Негізгі мағынасы
Әділ би халық үшін қызмет етеді: дауды ел тыныштығы мен ақиқат үшін шешеді. Ал залым би құлқын үшін, яғни өз қарнын, пайдасын ойлап, пара алып, билігін байлық жинауға жұмсайды. Мақал басшы мен төрешіні екі түрге бөледі: бірі халыққа, бірі өз қалтасына қызмет етеді. Айырмашылық біліміне не шешендігіне емес, кімнің мүддесін көздейтініне байланысты.
Образдар мен теңеулер
«Құлқын» — көне сөз: өңеш, тамақ, кеңірек мағынада — ашкөздік, нәпсі. «Құлқынның құлы» деп тек қарнын ойлайтын адамды айтады. Мақал «халық — құлқын» деп екі түрлі мүддені қарсы қояды: біреуі — көпшілік, екіншісі — бір адамның тойымсыз өңеші. «Әділ — залым» антонимдері де қатар тұрып, айырмашылықты шегіне жеткізеді. Екі жол бірдей құрылып, «үшін» сөзімен аяқталады да, бір өлшемге түседі.
Қазіргі өмірде қолданылуы
Мақал басшылардың, төрешілердің адалдығы туралы әңгімеде, парақорлықты сынағанда, кейде адал басшыны мақтағанда айтылады. Мысалы, ауылдағы ескі жолды жөндеуге бөлінген қаржы із-түзсіз жоғалғанын естіген ақсақал: «Әділ би халық үшін, залым би құлқын үшін», — дейді. Нақты дәлелсіз біреуді «залым» деп айыптау үшін айтылса, жалаға айналуы мүмкін.
Қолданылу жағдаяттары
— Мектептің жаңа директоры ата-аналар жинаған қаражатты түгел асхананы жөндеуге жұмсады. Жиналыста бір әке оны мақалдың алғашқы жолымен мақтады.
— Аудандық күрес жарысында төрешінің бір палуанның жақындарынан сыйлық алғаны білінді. Жаттықтырушы мақалды айтып, шешімге шағым түсірді.
Zalym bı qulqyn úshin.