Барма ханға,
Өзі келер малға.
Барма биге,
Өзі келер үйге.

Негізгі мағынасы

Ханға да, биге де өз аяғыңмен барып жалынба, керек болсаң олар өздері келеді дейді. Хан елдің малына көз салып, алым-салық жинауға өзі келеді; би де дау шешемін, қонақ боламын деп үйіңнің есігін өзі ашады. Мақалда билікке жақын жүруге құмартпа деген сақтық бар: күштілердің маңайына үйірілген адам көбіне ұтылады. Сонымен бірге жеңіл мысқыл да естіледі — билік иесінің ел ішіне келуі көбіне мал мен сыйға байланысты екенін халық жақсы білген.

Образдар мен теңеулер

Мақал екі қос жолдан құралған: «барма ханға — өзі келер малға», «барма биге — өзі келер үйге». Ханға мал, биге үй жұпталған. Мал — көшпелі елдің басты байлығы, ханның алымы да, жорықтың шығыны да содан алынған. Үй — қонақжайлық пен дастарханның белгісі: би ауыл аралағанда қай үйге түссе, сол үй оны күтіп, сыбағасын берген. Ұйқасқан «малға» мен «үйге» сөзді жеңіл жаттатады, ал екі рет қайталанған «барма» бұйрығы ақылдың салмағын арттырады.

Қазіргі өмірде қолданылуы

Бүгін мақалды бастықтың маңынан шықпай, жағынып жүретін адамға айтады: әуре болма, керек кезде өздері іздеп табады. Үлкен кісінің аузынан ақыл ретінде естіледі, кейде кекесінмен айтылады. Қажетті шаруамен мекемеге барудан тыйып отырған сөз емес, оны «ешкімге ешқашан барма» деп түсіндірсеңіз, қате болады. Мысалы: «Әкімдікке күнде барып көрініп жүрме, барма ханға, өзі келер малға».

Қолданылу жағдаяттары

— Ауылдағы қарт жиеннің аудан басшысының маңынан шықпай жүргенін байқап, «Барма ханға, өзі келер малға» деп, өз шаруасына қарауға кеңес береді.
— Шаруа қожалығына тексерушілер келеді деген хабар жеткенде, малшы әйеліне «Біз іздеп бармасақ та, өздері келеді ғой» деп күле сөйлейді.