Хан, төре, басшы туралы — 5-бет 228
Сұрыптау:
Төренің төлеңгіті,
Байдың жалшысы қодаң.
Байдың жалшысы қодаң.
Негізгі мағынасы Төренің қызметшісі мен байдың жалшысы қожайынының беделіне арқа сүйеп, қоқаңдап, елге менмендік…
Төресі бар елдің, төбесі бар.
Негізгі мағынасы Төресі, яғни басшысы, төрелік айтатын адамы бар елдің төбесі бар — басында қамқоры, үстінде билігі…
Төресіз ел болмас,
Төбесіз жер болмас.
Төбесіз жер болмас.
Негізгі мағынасы Басшысыз ел ел бола алмайды, төбесіз жер жер бола алмайды. Мақал басшының ел үшін табиғи қажеттілік…
Төресі мен төбесі бар ел алыстан көрінеді.
Негізгі мағынасы Төбесі бар жер алыстан көрінетіндей, атақты басшысы бар ел де алыстан танылады. Мақал елдің абыройы…
Төре, төрем,
Өнегеңді көрем.
Өнегеңді көрем.
Негізгі мағынасы «Төрем, мен сенің өнегеңді, яғни үлгіңді, ісіңді көремін» — ел басшысына, төреге қарап, оның қылығын…
Күнде бір мақал
«Хан, төре, басшы туралы» сияқты мақалдар күн сайын таңғы 09:00-де Telegram-ға келеді
Төре - төр иесі.
Негізгі мағынасы Төре — үйдің төріне отыратын, ең құрметті орынның иесі. Мақал ескі қоғамда төре әулетіне көрсетілген…
Түйе аяғы - маймақ,
Төре аяғы - тайғақ.
Төре аяғы - тайғақ.
Негізгі мағынасы Түйенің аяғы маймақ, жалпақ табанды, ал төренің аяғы тайғақ, яғни ол тұрақсыз, сенімсіз, тайып кетуге…
Түйе қарап жүріп ханға жасауыл болыпты.
Негізгі мағынасы Түйе бағып жүрген қарапайым малшы күтпеген жерден ханның жасауылы болыпты: тағдырдың бұрылысы төменде…
Түйенің құйрығы жерге жетсе,
Ешкінің құйрығы көкке жетер.
Ешкінің құйрығы көкке жетер.
Негізгі мағынасы Бұл мақал дүниедегі тәртіп бұзылып, табиғи өлшем мен үйлесім өзгерсе, соның салдары әлсіз бен ұсақ…
Тырнадан бастық қойсаң,
Басыңнан қиқу кетпес.
Басыңнан қиқу кетпес.
Негізгі мағынасы Бұл мақал шын мәнінде басшылыққа лайық емес адамды жетекші етсең, одан тыныштық емес, әурешілік көп…
Үйірлі құлан айғырсыз болмайды.
Негізгі мағынасы Үйірлі құлан айғырсыз болмайды деген мақалдың тура мағынасы — жабайы құланның бір үйір болып жүруі…
Үйірлі құлан көсемсіз болмас.
Негізгі мағынасы Үйірлі құлан көсемсіз болмас деген мақалдың тура мағынасы — құлан сияқты үйір болып жүретін аңдарда…
Үлгісізден би қойсаң, үлгісі болмайды, Қаһарсыздан хан қойсаң, өсиеті болмайды.
Негізгі мағынасы Мақал төреші мен басшы таңдаудың екі шартын айтады. Үлгісі жоқ, яғни өнегелі тәрбие көрмеген, ата-баба…
Үш рет жұтаған байда,
Үш рет шабылған ханда қазына қалмайды.
Үш рет шабылған ханда қазына қалмайды.
Негізгі мағынасы Үш рет жұтқа ұшыраған байда да, елін үш рет жау шапқан ханда да қазына қалмайды. Мақал қанша мол…
Халқын алдаған би оңбас,
Қатыны салақ үй оңбас.
Қатыны салақ үй оңбас.
Негізгі мағынасы Халқын алдаған би оңбайды, әйелі салақ үй де оңбайды. Би елдің сенімімен тұр: ел оған дауын…
Халқын ойламаған хан семіз,
Дүние оған су-теңіз.
Дүние оған су-теңіз.
Негізгі мағынасы Халқын ойламаған хан семіз, оған дүние су мен теңіздей шексіз көрінеді дейді мақал. Өз пайдасын ғана…
Халық айныса, хан түзейді,
Май айныса, тұз түзейді.
Май айныса, тұз түзейді.
Негізгі мағынасы Май айнып, иісі шыға бастаса, оған тұз салып жөндейді; халық бағытынан тайса, оны хан, яғни елдің…
Халық ұйғарса, хан түйесін сояды.
Негізгі мағынасы Халық бір шешімге келсе, тіпті ханның түйесін де сояды: көптің ұйғарымы ең жоғары биліктің малына да…
Халық ханға бағынғанда - бала,
Ашуланғанда - әке.
Ашуланғанда - әке.
Негізгі мағынасы Ханға бағынып жүргенде халық — оның баласы сияқты, ал ашуланғанда — әкесі сияқты. Яғни халықтың…
Хан ақсұңқар болса,
Алтын тұғыры он болар.
Алтын тұғыры он болар.
Негізгі мағынасы Хан ақсұңқардай асыл болса, оның алтын тұғыры онға жетеді дейді мақал. Тұғыр — құсбегінің қыран құсын…
Хан ақымақ болса, халық күйзеледі.
Негізгі мағынасы Хан ақымақ болса, халық күйзеледі дейді мақал. Басшының ақылсыздығы оның жеке басының ісі емес: дұрыс…
Хан - Алланың жердегі елшісі.
Негізгі мағынасы Хан — Алланың жердегі елшісі дейді мақал. Бұл — биліктің қайнар көзі туралы ескі түсінік: ел билеу…
Хан - бас, халық - кеуде.
Негізгі мағынасы Мақал елді тірі денеге теңейді: хан — оның басы, халық — кеудесі. Бас ойлайды, бағыт береді, ал…
Ханға ерген ерін құшақтар.
Негізгі мағынасы Ханның соңына ерген адам ерін құшақтап қалады дейді мақал. Ер — ат әбзелі. Хан мен нөкерлері тыным…
Ханға - хандық, биге - билік.
Негізгі мағынасы Ханға хандық, яғни ел басқару, сыртқы жаумен соғыс пен бітім, ал биге билік — дау шешу, әділ төрелік…
Ханда қадір болмаса,
Қарада ұят болмайды.
Қарада ұят болмайды.
Негізгі мағынасы Ханда қадір болмаса, қарада ұят болмайды дейді мақал. Қадір — құрмет, бедел, өзін де, өзгені де…
Хан да Құдайдың құлы.
Негізгі мағынасы Хан да Құдайдың құлы деген мақал билігі бар адам да, қарапайым пенде де Жаратушының алдында тең екенін…
Ханда қырық кісінің ақылы бар.
Негізгі мағынасы Хан жалғыз адам болса да, оның бойында қырық кісінің ақылы бар деп есептелген. Мақал елдің басшыға…
Хандар киер мұрақты,
Қараша киер құрақты.
Қараша киер құрақты.
Негізгі мағынасы Хандар мұрақ киеді, қараша құрақ киеді деген сөз: билеушілер салтанатты, қымбат бас киіммен жүрсе…
Ханда ұл болмайды,
Биде құл болмайды.
Биде құл болмайды.
Негізгі мағынасы Ханда ұл болмайды, биде құл болмайды дейді мақал. Мағынасы — әділ билік пен әділ сот алдында бәрі тең…
Хандікі қазынада.
Негізгі мағынасы Хандікі — қазынада дейді мақал: ханға тиесілі үлес әрдайым қазынада сақтаулы. Хан өз үлесін алу үшін…
Ханды кім сөкпейді?
Негізгі мағынасы Ханды кім сөкпейді дейді мақал, яғни басшыны жамандамайтын адам жоқ. Билікте отырған адамның әр ісі…
Ханды Құдай ұрарында,
Қарашасымен қас болар.
Қарашасымен қас болар.
Негізгі мағынасы Құдай ханды жазаламақ болғанда, ол өз халқымен жауласады дейді мақал. Ханның құлауы сырттан келмейді…
Ханды Құдай ұрғаны - халқымен жау болғаны.
Биді Құдай ұрғаны - билігі дау болғаны.
Биді Құдай ұрғаны - билігі дау болғаны.
Негізгі мағынасы Ханның басына түсетін ең үлкен сор — өз халқымен жауласу, бидің сорының белгісі — оның шығарған…
Хан екі айтса, қадірі кетеді,
Қараша екі айтса, ары кетеді.
Қараша екі айтса, ары кетеді.
Негізгі мағынасы Хан екі айтса қадірі кетеді, қараша екі айтса ары кетеді деген сөз. «Екі айту» — бір айтқан сөзінен…
Хан істеген зұлымды,
Жан істемес өмірде.
Жан істемес өмірде.
Негізгі мағынасы Ханның істеген зұлымдығын өмірде ешбір жан істемейді дейді мақал. Қарапайым адамның қатыгездігі…
Хан кетсе - құт, келсе - жұт.
Негізгі мағынасы Хан кетсе — құт, келсе — жұт дейді мақал. Ертеде хан не ұлық ауылға келгенде оны нөкерлерімен бірге…
Хан көп болса, жау көп.
Негізгі мағынасы Хан көп болса, жау да көп дейді мақал. Бір елде бірнеше билеуші болса, әрқайсысы өз билігін көздеп…
Хан - қазық, би - тоқпақ.
Негізгі мағынасы Хан — қазық, би — тоқпақ деген сөз ел басқарудағы екі биліктің байланысын көрсетеді. Қазықты жерге…
Хан - қазық, қараша - азық.
Негізгі мағынасы Хан — қазық, қараша — азық деген сөз. Хан — елдің берік қазығы, бәрі соған байланып тұрады; қара халық…